آرزوهای محمد رضاشاه پهلوی

Shah 1

 شاه

                          

 آرزوهای محمد رضاشاه پهلوی  :

آرزوی من این بود که آینده ملت ایران  افتخار آمیز، سعادتمند وپر رونق باشد .

     آینده ای فراخور تاریخ چند هزارساله کشورم که همواره یکی از سازندگان  اصلی تمدن جهانی بوده است .

                آرزوداشتم که در آستانه هزاره سوم ، ایران کاملا « نوسازی شده » اقتصادش پر رونق،جامعه اش متحول وپیشروباشد .  مردمش از یک سطح آموزش مترقی برخوردار باشند ونظام سیاسی اش حکومت بر قوام مردم  یعنی بر یک  دموکراسی واقعی استوار باشد.

                آرزو داشتم که نسلهای آینده ملتم ، با سربلندی و غرور ، مقام والائی را که شایسته آنان است در خانواده بزرگ انسانی بدست آورند ونقش و مسئولیت خودرا در جهان ایفاکنند .

               امیدواربودم  سیاهی های قرون وسطائی  را که پنجاه سال پیش ایران از آنها نجات یافته بود برای همیشه از میهنم دور کنم  وحکومت روشنائی  وروشن بینی را که چکیده تمدن وفرهنگ ایرانی است برای همیشه پابرجا سازم .

              در تمام مدت پادشاهی ام ، من فقط به خاطر این آرمان بزرگ زیستم و کوشیدم ، آرمانی که در شرف تحقق یافتن بود .

             برای رسیدن به این آرمان بزرگ  به سختی کوشیدم،  با دشواریها و موانع بسیار مبارزه کردم با توطئه ها و تحریکات  فراوان مواجه شدم ،

            ممکن است من در طی سلطنتم اشتباهاتی مرتکب شده باشم . اما کوششم برای عظمت واعتلای ایران هرگز خطا نبود .

               

 

      

                                

 

 

   آغاز سخن  وگفتاری کوتاه 

شاهنشاه آریامهر :

هنگامیکه به این فکرافتادم ،تا در باره آخرین پادشاه وطنم  که با لقب ((شاهنشاه آریامهر)) مشهور گردید  دست بقلم ببرم .  نخستین تلو لو سرخ فامی که مقابل دیدگانم درخشید عظمت دو هزارو پانصد سا ل رژیم شاهنشاهی بود، که  بر صحیفه تاریخ جهان ثبت گردیده ، و با خروج محمد رضا شاه پهلوی در بهمن ماه 1359 شمسی از کشوربه پایان رسید . 

           رژیمی که در پهنه تاریخ زمان، گاهی موجبات سربلندی وافتخارات فراوانی برای ایرانیان فراهم آورده بود، که جهانیان از آن به نیکی یاد میکنند  .  وباز رژیمی که گهگاه فرو دستی و سرافکندگی هائی را برای ایرانیان بوجود آورده که تاریخ آنرا توام با مناهی ها و تاریکی ها به ثبت رسانیده است . و خوشبختانه هیچ موردی در باره دوران بلند رژیم شاهنشاهی ایران وجود ندارد  که از دید تیز بین تاریخ نهان مانده باشد. و این آخرین پادشاه ایران هم امروز دیگر به تاریخ پیوسته است .  بدین سبب بنظرم آمد که هر کنکاشی در باره دوران محمد رضاشاه را فقط باید از«بعد تاریخی» آن زیر ذره بین گذاشت واز آن یک  بررسی واقع بینانه ای ارائه کرد .تا نه مردم گمراه گردند ونه مسائل تاریخی را واژگونه جلوه دهیم 

        زیرا دیگر،نه دید ونظرمخالفین سیاسی شاه میتواند تاثیری در سیستم زندگی اجتماعی وسیاسی ایرانی ها داشته باشد ، نه نظریه پردازان موافق ایشان قادرند  دید وجهت حرکت مردم ایران را بسوئی که مورد توجه   بود  جلب کنند، چون(( آینده نگری واقعی  خود درسی است که معلمی دیگرو دانشی دیگر میطلبد)).  پس باید برای روشنگرائی در تاریخ فقط حقایق و واقعیات رادر ترازوی عدل وانصاف به نقد بگذاریم  و طبیعی است که شرط نخست هر محقق وگزارشگری آنست که  حب و بغض ها را  به تاریخ بسپارد .  ودشمنی ها ودوستی هارا درموقع بیان نقش (آریامهر)  در کوران وقایع اتفاق افتاده بکلی از یاد ببرد. اشتباهاتش را با نصفت  وواقع گرایانه زیر ذره بین قراردهد . و نیزآنچه در دوران او موجب سربلندی بوده  با قلمی رسا وروشن  وبه دوراز آلوده شدن به اغراض بیان نماید .

      با چنین عزمی است که با دقت وبردباری . بسیار با موافقین و مخالفین سیاسی محمد رضاشاه به سخن نشسته ام ، نظرات آنها را دریافت کرده ام  واینک میتوانم  هرآنچه بدست آورده ام برای ثبت در تاریخ بنگارم . که امیدوارم مورد نظر وپسند محققان  ونکته سنجان قرار بگیرد .

        

 استعفای  رضاشاه از سلطنت :

                                        پهلوی شاهنشاه ایران

نظر باینکه من همه قوای خود رادر این چند ساله مصروف امور کشورکرده و

ناتوان شده ام حس میکنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوه  وبنیه 

جوانتری بکارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد  بپردازد واسباب سعادت 

ورفاه ملت را فراهم آورد ، بنا بر این  امر سلطنت را بولیعهد و جانشین خود

تفویض کردم واز کار کناره نمودم . از امروز که بیست و پنجم شهریور ماه

1320 است  عموم ملت از کشوری و لشگری  ولیعهد  وجانشین قانونی مرا

باید بسلطنت بشناسند وآنچه از پیروی مصالح نسبت بمن میکردند نسبت به

ایشان  منظور دارند .                         کاخ مرمر طهران

                                                    25 شهریور 1320

                                                     رضا

                    (( مشهور است که متن استعفای رضاشاه بخط و انشاء محمدعلی فروغی تنظیم ونوشته شده  وفقط رضاشا ه  آنرا امضا کرده است )).

                                         اجرا مراسم سوگند محمد رضا پهلوی  بعنوان پادشاه 

                    روز بیست وششم شهریور 1320 یعنی یکروز بعد از انتشار متن استعفای رضاشاه   در ساعت چهارو نیم بعد از ظهر ، براهنمائی محمد علی فروغی « ذکا الملک» که ( نخست وزیر منتخب دوران رضاشاه بود ) محمد رضا پهلوی (22 ساله) در تالار جلسه علنی مجلس شورای ملی حضور یافت .که درآن تالار، فقط تعدادی ازمنتخبین نمایندگی دوره سیزدهم  وتعدادی از نمایندگان دوره 12مجلس شورای ملی(( زیرا هنوز دوره سیزدهم افتاح نشده بود)) و وزرا وهمچنین تعدادی از مقامات لشگری ایران دعوت شده بودند .  ادای سوگند نمود ، وآز آنروز لقب ولیعهد مبدل به پادشاه شد.

              

                              سوگند به کلام اله مجید و خداوند تبارک  وتعالی  :

                                                        بسمه تعالی

                  «من» خداوند متعال را گواه گرفته ، به کلام اله مجید وهر آنچه در نزد خداوند محترم 

                  است قسم یاد میکنم که تمام عمر خود را مصروف حفظ استقلال ایران نموده ،

                  حدود مملکت  وحقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم . قانون اساسی و مشروطیت و                                            

                   ایران را نگهبان وطبق آن وقوانین سلطنت نمایم .

                   

                  روزنامه اطلاعات دردوره ای که بنام ( یک ربع قرن) منتشرکرد مینویسد :روز بیست وششم شهریور ماه  ساعت چهارو نیم بعد از ظهر، اعلیحضرت  همایونی با تشریفات رسمی در تالارجلسه مجلس شورای ملی قسم نامه را خواندند و امضاء کردند وبعد خطابه ای ایراد نمودند مبنی بر توجه به اصول مشروطیت  و تفکیک قوا  ولزوم همکاری دائم و کامل بین دولت و مجلس  واهتمام  در اجرای  دقیق قوانین برای حصول تامین قضائی واصلاحات مربوط به امور اجتماعی واقتصادی ومالی  وتغییر مقررات  وقوانین  به نحوی که با احتیاجات  ومقتضیات  امروز وفق دهد، و در پایان  گفتند « اهتمام کامل بعمل خواهد آمد که با همکاری نزدیک با دولتهائی که منافع ما با منافع آنها ارتباط مخصوص دارد مشکلاتی که فعلا برای ما پیش آمده است حل شود »

                     ورود قوای متفقین به پایتخت (تهران) وایجاد هرج و مرج

ساعت چهارو نیم بعد از ظهر26 شهریور 1320 ((17 سپتامبر 1941))که محمد رضا پهلوی ولیعهد  با ادای سوگند وتعهد در مجلس شورای ملی ، رسما بعنوان پادشاه ایران شناخته میشد. «دقیقا در همان ساعت » . نیروهای مسلح شوروی وانگلیس از دروازه های تهران  میگذشتند و پایتخت ایران را اشغال میکردند.

         در نتیجه محمد رضاشاه ، در نخستین  لحظات سلطنتش ، با (پدیده ای کاملا استثنائی) و بی سابقه در تاریخ معاصر ایران روبرو شد.  زیرا حداقل طی یک قرن پیش از سلطنت وی ، هیچگاه پایتخت ایران به تصرف بیگانه در نیامده بود . در حالیکه درهمان ساعت ادای سوگند ایشان ، سربازان شوروی و انگلیس در پایتخت ایران رژه میرفتند  وموجب هراس ماموران ومردم شده بودند .

این اوضاع بی سابقه ، بیم و هراس دولتمردان  ومردم عادی را بر انگیخته  وبی نظمی وآشفتگی فوق العاده ای در همه ارکان  مملکت بوجود اورده بود .

ادارات و دوایر دولتی تا چند روزبه حالت تعطیل درآمد . مردم بلاتکلیف ومستاصل ، وبرای تهیه ارزاق ، بخصوص نان به مغازه های نانوائی وخواربار فروشی  که نیمه تعطیل بودند هجوم میاوردند . وچون ماموران انتظامی تکلیف خود را نمیدانستند در نتیجه کلانتری ها وپلیس دست از کار کشیده ومنتظر بودند . عده ای هم از این وضعیت سوء استفاده نموده به دزدی وغارت  وقتل و تجاوز به حریم مردم روی آوردند که بکلی نظم پایتخت در هم ریخت  . 

                 

                 چرا نمایندگان دولت های خارجی «کوردیپلماتیک» حضور نداشتند 

نمایندگان کشور های(( انگلیس و شوروی )) که با روند رژیم مشروطه و پادشاهی در ایران مخالفت داشتند،حضوردر جلسه سوگند  را موکول به دریافت اجازه از وزارت خارجه کشورهایشان کرده بودند . وآنرا بهانه ای برای عدم شرکت خود در مراسم قرار دادند . در نتیجه دولت ایران ناگزیرشد دعوت خود را از کلیه سفرا  ووزرائ مختار حاضر در تهران پس بگیرد وبدون حضورکلیه نمایندگان خارجی وسفرا و وزراء مختار مجلس سوگند را برگزار نماید .

              

               محمد ساعد مراغه ای در کتاب خاطراتش که بکوشش باقر عاقلی منتشر شده مینویسد :

من «ساعد» درآنروزها سفیر ایران در شوروی بودم ، در روزهای نیمه شهریور بود که «مولوتف» در کاخ کرملین بمن گفت ، ما تصمیم گرفته ایم  رژیم ایران را از مشروطه سلطنتی به جمهوری تبدیل کنیم . « دولت انگلستان هم با این نظر موافقت دارد » ومایل است که محمد علی فروغی نخست وزیر فعلی خود را بعنوان رئیس جمهوری کاندیدا نماید ، ولی فروغی تمایلی به این سمت ندارد . لذا به این ترتیب شما « ساعد» کاندیدای منحصر بفرد و مورد نظر انگلستان وشوروی  برای ریاست جمهوری ایران هستید . ساعد نوشته است ،من بمحض شنیدن  چنین پیشنهادی بر آشفتم  وگفتم ایران یک کشور پادشاهی است (( پادشاه ایران سمبل اتحاد و همبستگی ملت ایران است)) ونظریه شما و دولت انگلستان برای آینده ایران  بسیار مضر است وبا اقامه دلائلی  پیشنهاد مولوتف را رد کردم ، و او ظاهرا  از نظریه خودش عدول نمود .

              محققین ونویسندگان بسیاری پس از بررسی موضوع نوشته اند: واقعیت امر این است که دولت های انگلستان وشوروی برای اجرا مطامع سیاسی وحفظ منافع مالی خود ، هرگز با پادشاهی محمد رضاشاه موافقت نداشتند. وکوشش داشتند تا بتوانند مانع از انجام سوگند پادشاهی وادامه رژیم مشروطه سلطنتی بشوند.  ورژیم ایران را به نوعی جمهوری دلخواه خود تبدیل کنند .به همین سبب پس از استعفای رضاشاه فورا دست بکار شدند وبا محمدعلی فروغی به مذاکره و گفتگو نشستند تا شاید فروغی را آماده نمایند که رژیم را فرو بریزد و جمهوری اعلام نماید . ولی فروغی که مرد عاقلی بود وبعلاوه اعتقادی به جمهوری نداشت  زیر بار نرفت . باین جهت شوروی ها سعی کردند که ساعد را وادار کنند که خود را کاندیدای ریاست جمهوری نماید . اما ساعد مراغه ای هم که مرد وطن پرستی بود  فریب آنها را نخوردند، در این راستا،  آزادیخواهان ایران برای نجات وطن  از افتادن در  تله انگلستان وشوروی ، عجله کردند ،و بدون آمادگی لازم  وعدم حضور نمایندگان کشور های خارجی جلسه اعلام پادشاهی محمدرضا پهلوی را  تشکیل دادند. تا تداوم رژیم مشروطه سلطنتی را در ایران حفظ نمایند .

                                   نگاهی به مو قعیت سیاسی واجتماعی ایران درآن روزها : 

          1 – اشغال ناگهانی کشور وسیله آرتش های شوروی وانگلیس ، بکلی اوضاع را دگرگون کرد، وبا وجود آنکه ظاهرا دولت برسرکاربود،  ولی هرج ومرج همه جا را فراگرفته واقتدارواقعی در دست سفرای انگلیس وشوروی بود  وامور انتظامی و ارتش هم در اختیار دژبان های متفقین قرار داشت.

       الف – نخستین  اقدام ارتش های متفق آن بود که تمام ذخائر خواربار و آرد وگند م  وسیلوی ایران را در اختیارخود بگیرند بطوریکه ازاین حیث تمام کشور بکلی در مضیقه افتاد ، وعملا غذای اصلی ایرانی ها که نان وبرنج بود کاملا کمیاب شد .بصورتی درآمد که بسیاری از شهر نشینان براحتی نمیتوانستند نان برای مصرف روزانه خود را فراهم کنند .و اغلب دکان های نانوائی تعطیل بود .

       ب – تمام قوای آرتش وماموران انتظامی بلاتکلیف شدند . بگونه ایکه دولت در حفظ انتظامات فلج شده بود . و مردم عادی امنیت نداشتند.

       ج –تسلیحات موجوددرذخائر آرتش – ژاندارمری – شهربانی را آرتش متفقین  یک جا ضبط کردند 

       د – وسائل  موتوری وزارت راه را که در مرمت راه ها بکار میرفت مصادره نمودند

       س –ازهمه  بالاترهمه جاده ها وراه ها را زیر کنترل خود گرفتند.تمام راه های شمال وشرق  تا مرز شوروی به اشغال نظامی های شوروی در آمد . و بقیه راه ها درجنوب و غرب زیر نظر مستقیم ماموران نظامی انگلستان کنترل میشد. 

      ص –اتومبیل ها  کامیون ها – اتوبوس های خصوصی یا مصادره شد ویا در خدمت متفقین درآمد. 

      ط –راه آهن ایران بکلی زیر نظر افسران متفقین بکار اشتغال داشت وبه حمل تسلیحات وسایر وسائل مورد احتیاج شوروی ها میپرداخت .  

      ع – فرودگاه  های جدید احداث گردید وتمام عملیات هوائی زیر نظر افسران متفق صورت میگرفت 

      ف – بنادرجنوب وشمال ایران در اشغال  متفقین بود، در نتیجه چند کشتی کوچک ایران راهم قوای متفق بکارگرفته وآزآنها برای حمل ونقل بین شیخ نشین ها و مرزهای آبی ایران استفاده میکردند.

      ک – تمام خطوط مواصلاتی وارتباطات  وتلگراف وتلفن  حتی رادیو ایران در اختیار مقامات متفق قرار گرفت . 

 .                               

                                   ایرانی ها در خدمت تبلیغات گروهی چپ وراست 

      2 – دو گروه از ایرانی ها در خدمت وبه استخدام متفقین در آمدند 

         الف – یک گروه که درخطه شمال وشرق ایران زندگی میکردند، در استخدام قوای شوروی بودند 

         ب    یک گروه هم که در جنوب و غرب ایران زندگی میکردند .همراه انگلیس ها شدند 

 با وجود آنکه ایران (بیطرفی خود را در جنگ اعلام نموده بود ) ولی بسیاری از ایرانی ها ناخواسته باصطلاح در پشت جبهه در خدمت جنگ قرارگرفتند و برای ایجاد تسهیلات حمل ونقل جنگی وخواربار ولباس وکفش و مهمات واسلحه  از اروپا به شوروی  بکار اشتغال داشتند ، وکاروان های بزرگ حامل انواع محمولات را در شهر ها وجاده ها راهبری مینمودند  

      ج –تبلیغات متفقین  از همان نخستین روز ها صورت حادی بخود گرفت بگونه ایکه دسته هائی از ایرانیان  بصورت دو گروه مجزا از هم در آمدند وشکل ( حیدری ونعمتی بخود گرفتند ) و بشدت طرفدارانگلستان ویا شوروی شدند . وطبیعتا اختلافات مسلکی ایران را در خود فرو برد 

                                   فرصت طلبان که از حضور متفقین بهره گرفتند :

     3 – ناگهان  زنجیر ها گسیخت، مردمی که تا دیروز زیر جذبه واقتداریک (مرد قدرتمند) فقط فرامین را اجرا میکردند با استعفای رضاشاه و خروج او ازکشور و فرو پاشی آرتش وقوای انتظامی،و بهم خوردن نظم موجود واز همه مهمترحضور آرتش های متفق ،ناگهان مردم آرام  – ساده دل – نا آگاه  با یک دگرگونی عظیم روبرو شدند . واین هرج و مرج را ( آزادی ) تصور کردند. گروه های ایدئولوژیک سر بر آوردند و مردمی را که بیست سال در کمون وبیخبری بسر برده بودند بسوی خود کشیدند . 

       الف – نخستین تشکیلاتی که بوجود آمد وظاهری بسیار خوش آیند داشت  که توانست در ابتدای امر گروه بزرگی از آزادیخواهان و دلسوختگان را بخود جلب نماید (( حزب توده ایران ))بود. که درخلاء و

بیخبری و هیجان زدگی، ناگهان بابودجه عظیمی که شوروی ها در اختیارش گذاردند توانست با تبلیغات فریبنده واعلام ( برادری وبرابری)  وترسیم یک بهشت جاودانه نیروی عظیمی را متوجه خود کند .و موجبات یک تفرقه بزرگ را در جامعه بسته فرو افتاده بوجود بیاورد و سال ها هم آز آن بسود بیگانه بهره برداری نماید.

       ب –آخوندیسم که بیست سال زیر شلاق تجدد خواهی در حصار وفشار بود وبسیاری از امتیازات  وقدرت هزارساله را درآن جامعه دین مدار( حق خود میدانست )ولی بر اثر قوانین وایجاد نظم جدید دوران رضاشاهی آن قدرت را از دست داده بود.  از فرصت  استفاده کرد،  با تشکیلات بهم پیوسته ای که در سراسر ایران داشت ، با عنوان حفظ مبانی اسلامی و بوجود آوردن (( جامعه بی طبقه توحیدی)) ناگهان سربلند کرد . وبازار وگروه عظیمی از کارکنان دولت  واز همه بالاتر درباریان و حکومت گرایان الیگارشی را باخود همراه نمود . وبا رونق یافتن مسجدها و حوزه های علمیه  شروع به تبلیغات ناصحیح در جهت حفظ خرافات و تعصبات دینی کرد، که باز این امرخود موجبات بوجود آوردن و جاذبه عقایدی گردید  که راه صحیح و مترقی را سد نمود. و عملا در راه حفظ منافع بیگانگان بکار افتاد .

      ج – نمایندگان مجلس از همان روزی که رضاشاه استعفاکرد( مجلس دوازدهم وبعد هم نمایندگان مجلس سیزدهم)بکلی تغییر ماهیت دادند، وبرای قدرت طلبی فردی صحنه مجلس را تبدیل به محل زورآزمائی نمودند . وبه جناح های ( محافظه کار- لیبرال – تندرو ) بدل گردیدند واز همه مهمتر برای حفظ قدرت خود به طرفداران ( انگلیس –آمریکا –شوروی ) تقسیم شدند ومجلس شورا که مرکز قانون گذاری به نفع مردم بود تا مدتی باصطلاح تبدیل به حیاط خلوت قدرت های خارجی گردید به همین سبب از صورت صحیح وواقعی مجلس در آمد 

     د – عشایر ایران که سران آن در دوران رضاشاه تقریبا فاقد قدرت بودند . بمحض انکه استعفای شاه از رادیو ها خوانده شد سر از اطاعت پلیس پیچیدند واز مرکز فراکردند وخودرا به میان ایل وعشریه خود رساندند  و  کوشش کردند که همچون دوران قاجاریه خود را مسلح کنند وعلیه دولت قیام نمایند .وبه همین سبب دست آویز قدرت های خارجی شدند  وتا مدتها سهم عمده ای در نا آرامیهای کشور داشتند . 

      س – ملاکین وزمین داران بزرگ که قدرتشان در دوران رضاشاه محدود شده بود باز سر بلند کردند ودیگر جوابگوی سیستم دولتی نبودند ، واز پرداخت مالیات های حقه سرباز زدند .ودست به احتکار غلات گذاشتند واز این طریق خواسته های خود را به دولت تحمیل میکردند .

     ص – یک گروه به اصطلاح تحصیل کرده که یا فرزندان ملاکین و زمین داران بودند ویا از بقایای قاجارها که با پشتیبانی ملاکین بزرگ، یا مناصب دولتی را اشغال کردند ویا نمایندگی مجلس شورای ملی را بخود اختصاص دادند وعملا بازدرراه حفظ منا فع سرمایه داران وملاکین مانع ازهرپیشرفتی میشدند .

     ط – دولت و کابینه وزرا دوچار وضعیتی گردید که،آن هرج ومرج بکلی دست وپایش را درچنبر گرفتاری هائیکه از همه جانب بوجود آمد  پیچیده بود . واغلب وزرا مقام خودرا به (دربار یا یکی از جناح بندی های مجلس ویا قدرت های خارجی مدیون بودند) . یعنی هیچ رئیس الوزرائی قادر به تشکیل یک کابینه ای نبود مگررضایت آن سه قدرت را پشت سر داشته باشد. وبعدهم کاری ار پیش نمیرفت.

     ع – مطبوعات  ( روزنامه ها ومجلات ) که از این نعمت هرج و مرج استفاده کرده وآنرا( آزادی و دموکراسی ) میخواندند جهنمی را بوجود اوردند (ناگهان حدود سیصد روزنامه و مجله منتشر گردید ) که اکثریت انها به قدرت های خارجی وابسته بود وهزینه انتشار و کاغذ و چاپ را ازمنابع چپ ویا راست  دریافت میکردند و طبیعتا گوش بفرمان آنها بودند و اغلب  تبدیل به فحش نامه هائی شده بودند که تمام مقامات ایرانی را به لجن میکشیدند و تصورشان این بود که واقعا مطبوعات آزاد هستند .

     ف –آرتش و ژاندارمی ، روز 25 شهریور ناگهان منحل گردیده  وسربازانش مرخص شدند که( این خود فاجعه عظیمی بود) . پس از مصادره تسلیحاتش وسیله شوروی ها وانگلیس ها  ساختمان هایش باقی ماند وبکلی از حیز انتفاع ساقط گردید و هیچ نشانی دیگر از آن آرتش رضاشاهی باقی نمانده  واغلب آن چکمه پوشان وقدرتمداران دیروزی تبدیل به آدم های آرام وگوشه گیری شده بودند که اصلا نشانی از نظامی گری در آنها وجود نداشت .

 

 خلاصه انکه : ظرف یک شبانه روزکشورتبدیل به مخروبه  گردید و هیچ نشانی از آبادانی در آن نبود .

یکی از بزرگان نوشته است : اگر رضاشاه  امثال  ذکاءالملک فروغی –حکیم الملک – تقی زاده – مصدق السلطنه – قوام السلطنه وچند تنی از این قبیل را باقی نمیگذاشت تا بتوانند در آن تنگنا ودرهمریختگی با فتانت ودرایت سیاسی کشور را راهبری کنند . در همان شهریور 1320 ایران تبدیل به ایرانستان  ویا یک شیخ نشین شده بود .

   

  از همه بالاتر آنکه   بمحض پایان گرفتن جنگ دوم جهانی ، دوستان ومتفقان دیروزبرسر تقسیم غنائم جنگ، دشمن یکدیگر شدند ودر لوای ( اصطلاح جنگ سرد) یکدیگر را زیر ضربات مخالفت خویش گرفتند . بیش از همه کشور های کوچک وضعیف که در جریان جنگ اشغال شده بودند از این امر زیان دیدند . از آن جمله :

    «ایران» که شوروی ها با بوجود آوردن دولت های مصنوعی در قسمتی از کردستان وآذربایجان شروع به تجزیه عملی کشور نمودند .

      دولت انگلستان در کمال بی توجهی به ایران منابع نفتی کشور را در اختیارخود گرفت و هرطور میخواست از آن بهره برداری مینمود .

      بگونه ایکه پس از ملی شدن نفت  وبررسی هائی که انجام گردید، معلوم شد شرکت نفت  یا دولت انگلستان، بدون اطلاع ایران از زیر دریا یک خط لوله نفتی را به بندر عراق کشیده ومستقیما از شاه لوله نفت تصفیه شده را خارج میکرده است که هرگز در هیچ حسابی منظور نمیشد .

    همزمان یا چنین وضعی احزاب سیاسی طرفدارچپ وراست  فرصت یافتند تا مردم ساده دل ایرانی رابه نیروهای اجتماعی رقیب تقسیم نمایند وآنها را مقابل هم قرار بدهند . نتیجه چنین وضعیتی این بود که از بالاترین مقامات، در هیئت دولت وبعد مجلس شورا وبسیاری دیگر از ارگانهای کشور، به دستجات طرفدار چپ وراست تقسیم گردید. و اغلب خیابان های شهر های بزرگ، مرکز زورآزمائی این گروه های طرفدار بیگانه شده بود. وقضایا آنقدر شور گردید که در چند مورد گروه های چپ با پشتیبانی علنی آرتش شوروی به خیابان ها آمدند وخواستار تسلیم دولتی ها به تقاضاهای خود گردیدند . 

    

 

                                            

در چنان کیفیت وبحرانی که کشوررابکلی منقلب نموده است. ناگهان  ( جوان 22 ساله ای) که تا دیروز در سایه پدر اقتدارگرای خودکامه ای زندگی آرامی در درون کاخ تازه ساخته شده اش  داشت ودر عرصه سیاسی و اجتماعی ایران هیچ تجربه ای نیندوخته بود و فقط اوامر را اجرا میکرد ( بعنوان پادشاه سوگند یاد کرد ) وجای پدر را گرفت .

                                      

                                      محمدرضاپهلوی  ونحوه تربیتش

 چون هدف این کتاب آنست که چرائی وچگونگی فروافتادن پادشاهی پهلوی رااز دید تاریخی بررسی نمائیم .ناگزیر با تامل و دقت تمام رویدارهای داخلی وخارجی مرتبط با محمد رضا شاه را( البته آنچه در دسترس هست ) زیرذره بین میگذارم .  وبرای آنکه بتوانم بدرستی دگرگونی های دوران شاه را ارائه نمایم، میباید چند مسئله اساسی را مورد مداقه وتوجه شما خوانندگان کتاب قرار بدهم 

         1 –  نحوه تربیت – طرز تفکر – چگونگی زندگی خانوادگی – برخورد شاه با جامعه       

         2 – تاثیر ونفوذ مذهب ( بویژه تعصبات وخرافات) در نحوه تفکر واندیشه شاه

         3– کیفت نفوذ کشورهای استثمارگر در افکار واعمال شاه 

         4- مخالفت ذاتی وروانی پاره ای از شخصیت ها با خاندان پهلوی و عکس العمل شاه

         5 – ایجاد آرتش نوین و طرز نگاه واندیشه محمد رضاشاه به آرتش 

 ابتدا به  کودکی وزندگی دوران طفولیت شاه نگاهی مستند وروشن بیاندازیم . 

     شاه در کتاب ماموریت برای وطنم مینویسد : درچهارم آبان ماه 1298 در خانه کوچک وساده ای در یکی از محلات قدیم تهران چشم به دنیا گشودم .

      ژرار دوبلیه در کتابی که بر اساس مصاحبه با شاه تنظیم کرده مینویسد :شاه گفت که او و خواهر دوقلویش در آن روز در تهران  در بیمارستان احمدیه  بدنیا آمده است.

    رضا نیازمند در کتاب رضاشاه   از قول عباس ملایری مینویسد : رضاخان در خیابان قزوین  منزلی از عبدالحسین خان خادم اجاره کرده بود  ودر آن منزل خداوند (محمدرضا و اشرف) را به اوداد  و وضع حمل نیز در همان منزل دریک « اطاق پنج دری »انجام گرفت.

      بسیاری از وابستگان خانواده پهلوی شخصا برایم تعریف کرده اند که : در خانه ای قدیمی که سردرش کاشی کاری آبی داشت در محله نوسازی در بیرون دروازه قزوین .با حضور و کوشش قابله مشهوری بنام ( زیور) که در آن روزها تنها قابله پرتجربه شهر تهران بود وفرزندان اغلب رجال وشاهزادگان آن دوران را او بدنیا آورده بود ( دو نوزاد پشت سرهم متولدشدند )

نزدیک غروب بود که پس از ساعت ها درد کشید ن زائو بالاخره پسری کاملا ضعیف ونحیف که تقریبا نیمه بیهوش بود از شکم مادر خارج گردید. که صدائی از اودر نمیآمد ووقتی زیور قابله پاهای بچه را گرفت واز پا بلند کرد وحال جسمی بچه را دید نگران شد. نخستین ضربه محکم را دوباراو به پشت نوزاد وارد آورد که ناگهان صدای گریه اش بلند شد وبا گریه او فریاد شادی وهلهله اطاق را پرکرد .

اما زیور ناگهان متوجه شد زائو هنوز بشدت درد میکشد وفریادش به آسمان است که پس از معاینه فهمید  نوزاد دیگری هم در راه هست . ساعت ها طول کشید . حدود نیمه شب بود،  نوزاد دوم که دختری  پر جنب وجوش وپر سرو صدا بود بکوشش زیور از شکم مادر خارج گردید که نامش را اشرف گذاردند . 

      رضا نیازمند با استناد به نامه خصوصی عباس ملایری که به ایشان نوشته  : تعریف میکند ، بنا بر رسم آن وقت ها و« شاید هم امروز» بعد از تولد  در روزهای اول (( بنابر عقیده آخوند ها شب شش تولد نوزاد)) میبایستی در گوش نوزاد شهادت بگویند (( یعنی به یک بچه شش روزه تلقین کنند که او مسلمان است و دوازده امامش کیست )).

       عباس ملایری گفته که: بنا بر دعوت رضاخان  قرار بر این بود که پدر بزرگم (شیخ عبدالحسین ملایری)شهادت را در گوش نوزادان دوقلو بگویند . منتهی درآن شب او بیمار شد ونمیتوانست مراسم را انجام بدهد. لذافرزند ایشان ((یعنی پدر عباس ملایری نویسنده نامه ))بنام «شیخ ابوالقاسم ملایری» که در آنروزگارجوانی نوزده ساله  ولی « معمم »بود بجای پدربزرگ برای ادا شهادت در گوش نوزاد حاضر میشود .

       در حالیکه رضاخان  هر دو نوزاد (محمد رضا واشرف ) را در بغل گرفته بود .پدرم در گوش آنها دعای شهادت خواند. پس از آن رضاخان اشرف را زمین گذاشتند ، ولی محمد رضا را در بغل نگهداشت وبعد روی دست بلند کرد ودر حالیکه پدرم شاهد بود ، روی به آسمان نموده و گفتند (( خدایا این پسر را به تو میسپارم اورا همیشه در پناه خودت داشته باش)) .

     با چنین کیفیتی زندگی و رشد عقلی ودریافت ذهنی محمد رضا شرع میشود، وبنیان خردگرائی وطرز تفکر اورا برای آینده میسازد .  خانواده ای که 

      اول – بتازگی کمی رفاه مادی پیداکرده ودر بین مردم شهرتهران سرشناس است وبتدریج راهی بین رجال و خانواده های حکومت گرا والیگارشی پیدا میکند بخصوص که تنها پسرخانواده و(سوگلی)همه فامیل است

      دوم– چنان به مراسم وعقائد خرافی مربوط به  متفرعات مذهبی پای بند میباشند که باید شب شش فرزندشان آخوند بیاید و در گوش  نوزاد شش روزه شهادتین را بخواند وبه او تلقین کند که او از آن روز در پناه حمایت امامان شیعه قرار گرفته وباید تمام دستورات وفرامینی را که آخوند ها از جانب امامان دیکته میکنند اجرانماید 

     سوم- آنچه که بالاتر ومهم تر از این شهادتین هست و کمتر محققی هم برای روشن نمودن آن کنکاش وتوجه کرده آنست که . به گواهی بسیاری از وابستگان خاندان پهلوی ( تاج الملوک) زنی بوده تند خو وناسازگارو بر آمده از یک خانواده آرتشی(پدرش میرپنج و در ردیف رضاخان بود) وسخت مذهبی  وموقعیت خود راکمتر ازموقعیت (رضاخان در روزگار ازدواجشان  نمیدانستند). که همین تند خوئی بیش از حد وحاکمیت مطلقه مادر در خانه پسر را سخت تحت تاثیر گرفته چنانکه  او جرئت نمیکرده جز کاری را که مادرباو دستور میداده  انجام بدهد .   

    چهارم – تمام تصاویری که از محمد رضا در دوران طفولیت منتشرشده بود «در لباس غیر رسمی» . روی یقه لباس و سینه اش مقداری خرمهره که عوام الناس بعنوان ممانعت از چشم زخم از آن استفاده میکردند و یک قطعه کوچک طلائی که روی آن یک آیه( وآن یکاد )حک شده بود که مشهور بود برای حفاظت از آزار اجنه بکار میرود به شانه اش اویزان است .  

     پنجم – موردی که کاملا به چشم میآمد تصویر دیگری بود که نشان میداد این طفل چهار پنج ساله  بیگناه را در روزهای (محرم)  وباصطلاح دهه عاشورا لباس مخصوصی میپوشاندند که با کشکول و

 زیور الات مخصوص آنروز ( محرم) نشان میدهد که در رساندن آب به مردم تشنه کمک میکند .

    ششم – موردی که مسلما در روحیه طفل چهارپنج ساله تاثیرکلی میگذاشته  شرکت در مراسم عزاداری روز های تاسوعا وعاشور بوده که به چشم خود میدیده پدرش جلوی سربازان ارتش کاه برسر میریخته ودر سینه زنی وروزه خوانی جلوی صف راه میافتاده.

مجموعه این اقدامات  و ترتیب روضه خوانی های هفتگی در خانه ای که او تمام ایام روز وشبش را میگذرانده واحترامی که زنان خانه برای آخوند روضه خوان قائل میشدند،  یقیننا در روح وروان طفل چهارپنجساله ای که آشفتگی اخلاقی آنرا فراگرفته ، تاثیر عمیق میگذارده که قابل پاک کردن نبوده است .

     ششم – در کتاب ماموریت برای وطنم شاه شخصا مینویسد : در دوران کودکی هر تابستان همراه خانواده به امام زاده داود میرفتیم ….در یکی از این سفرهاکه من جلوی زین اسب  یکی ازخویشاوندان خود که سمت افسری داشت  نشسته بودم ، ناگهان  پای اسب لغزید وهردو از اسب به زیر افتادیم . من که سبکتر بودم  با سر به شدت روی سنگ سخت و ناهمواری پرت شدم  واز حال رفتم . هنگامی که به خود آمدم همراهان من از اینکه هیچگونه صدمه ای ندیده بودم فوق العاده تعجب میکردند ،

ناچاربرای آنها فاش کردم که در حین  فرو افتادن از اسب ، حضرت ابوالفضل علیه السلام فرزند برومند علی علیه السلام  ظاهرشد  ومرا در هنگام سقوط گرفت واز مصدوم شدن مصون داشت .  وقتی این حادثه روی داد پدرم حضور نداشت ، ولی هنگامیکه ماجرا را برای او نقل کردم  حکایت مرا جدی تلقی نکرد و ولی من خود هرگز کوچکترین تردیدی در واقعیت امر وروئیت حضرت عباس ابن علی نداشتم ……

       هفتم  – باز در همان کتاب شاه نوشته است : واقعه دیگری که توجه مرا بعالم معنی بیش از پیش جلب نمود روزی روی داد که با مربی خود در حوالی کاخ سلطنتی سعدآباد در کوچه ای که با سنگ مفروش بود قدم میزدم .در ان هنگام ناگهان مردی را با چهره ملکوتی دیدم که برگرد عارضش هاله ای از نور مانند صورتی که نقاشان غرب از عیسی بن مریم میسازند ، نمایان بود. در آن حین به من الهام شد که با خاتم ائمه اطهار حضرت امام قائم روبرو هستم . مواجهه من با امام آخر زمان چند لحظه بیشتر به طول نینجامید که از نظر ناپدید شد ومرا در بهت و حیرت گذاشت. در آن موقع از مربی خود سواال کردم اورادیدی ؟ مربی من متحیرانه گفت « چه کسی رادیده ام » اینجا که کسی نیست . اما من آنقدربحقیقت و اصالت آنچه که دیده بودم اطمینان داشتم  که جواب مربی سالخورده ام  کوچکترین تاثیری در اعتقاد من نداشت . وبرایم مسلم بود که با امام زمان در آن کوچه مواجهه شده ام !!!

         هنگامیکه کتاب شاه در سال 1340 انتشاریافت ، ادعاهای او در باره مکاشفه و مشاهده امامان چنین تعبیرشدکه شاه برای جلب توجه مردمی که معتقدات مذهبی داشتند آن قبیل مطالب  را عنوان کرده .

          ولی بعد از سالهای 1341شمسی وشروع رویاروئی با آخوندیسم و(روحانیت ) شاه نه تنها این قبیل ادعا هارادوباره برای روزنامه نگاران خارجی عنوان میکرد ، بلکه با افزودن مطالب دیگری ( بویژه در مصاحبه پرسروصدای با اوریانا فالاچی ) خود را(نظرکرده ای )معرفی مینمود که معجزه آسا بر اثر قدرت های فوق طبیعی وبا کمک بزرگان عالم اسلام از چندین توطئه قتل نجات یافته  .وبا صراحت اعلام میکرد که خداوند رسالت خاصی را بر عهده او گذاشته  وبه همین جهت پیوسته اورا در کنف حمایت خود از هر عارضه وچشم زخمی مصون ومحفوظ نگاه خواهد داشت .

       ژراردوبلیه روزنامه نگار مینویسد شاه ضمن مصاحبه اش تعریف کرده بود : که وقتی ماجرای نجات خودم را بوسیله حضرت ابوالفضل علیه السلام  برای پدرم نقل کردم حکایت مرا جدی تلقی نکرد وبه شدت بمن پرخاش کرد و گفت تو ولیعهد این مملکت هستی وبایدروزی بر تخت سلطنت بنشینی . این رویاها وافکار زنانه را کنار بگذار. درنتیجه من بگریه افتادم و دیگر وقایع بعدی را از او پنهان میکردم.

                                             سبب بروز دگرگونی های روانی

      اما مسئله مهمترکه  میتوانسته در روح وروان محمدرضا طفل چهارپنج ساله تاثیر عمیق بگذارد و اورا دوچار پریشان احوالی نماید. ( تندخوئی های مادرش بود) که محیط خانه را برای اطفال  بکلی 

نا آرام میکرد وچنان حالتی را بوجود آورده بود که پدر یعنی تنها ملجا وپشتیبان  و«الگوی »آن طفل خردسال ازچنان وضعیتی که حریم امن خانه را تبدیل به جهنم نموده ، به تنگ آمده و کمتر در خانه پیدایش میشد و بعد هم بفکرازدواج دوم افتاد. که همین امربرای اطفال خلا روحی بزرگی بوجود آورده.  

         امروز وسیله علما روانپزشگ و دانشمندان علوم اجتماعی کاملا این آشفتگی های خانوادگی  بررسی شده ونتیجه تحقیقات دقیقا نشان میدهد که روحیه وکیفیت روانی اطفال بین( سه تا پنج سال) دراین قبیل خانواده ها دستخوش چه دگرگونی ها و احتمالا ناهنجاری هائی میگردد . ولی در آنروزگار چنین مسائلی بخصوص در میان خانواده های ایرانی مطرح و شناخته شده نبوده است .

                                                    زندگی مردانه  .

        رضاخان مردیست با خلق و خوی نظامی . سخت کوش . که کمتر خنده بلبش میآید . اینک ازدواج دوم او هم سر گرفته .حالا دیگر نه در خانه اول زندگی راحتی دارد ونه نزد همسر دوم آسودگی حس میکند ودر کشاکش مبارزات سخت سیاسی، روزو شبش در تشکیلات قزاق خانه یا وزارتخانه میگذرد  «بعد هم در سمت پادشاهی» . که چنان  موقعیتی راهم آسان بدست نیاورده .  بلکه عمر وجوانیش را در این راه داده و اینک با رویاهای دور درازی دست بگریبان است وهراسان از آینده .

از طرفی او دوران سخت و کاملا متفاوتی را در کودکی ونوجوانی اش گذرانده، که هرگز آن مرارت ها ورنج های درونی اورا رها نمیکند.  باین جهت علاقمند است که فرزندش را طوری تربیت نماید که بتواند آینده ای روشن داشته باشد. ( امروز دیگر محمد رضا ولیعهد اوست )، باید برای فردای ایرانی جدید که سنگ بنای نوسازیش را خشت خشت خوداو روی هم نهاده کارساز باشد،  پس در حد فهم و درک  وتجربیات خودش تصمیم میگیرد محمد رضا را (مرد ) باربیاورد . اورا از میان زنان وخانواده  بیرون بکشد. تا باصطلاح روی پای خودش بایستد.  باین جهت دستور میدهد تا خانه مناسبی برای زندگی فرزند شش ساله اش بسازند.اورا بکلی از خانواده جدامیکند تادر خانه شخصی خودش با یک سرپرست ویک آجودان تنها بگذراند. در ان سالها سرپرست وتنظیم کننده امور خانه (( خانمی بود بنام مادام ارفع )) وبقیه کارکنان همه مردبودند  و تمام مراقبت رضاشاه هم این است که دیگرولیعهد با زنان و محارم تماس نداشته باشد. تااز خانه ای که تند خوئی و دروئی و( جادو و جنبل وآخوند بازی) فضا یش را آلوده کرده وجائی برای آسایش وآرامش باقی نگذاشته بیرونش بکشد. ( برایش محیطی مردانه بوجود میآورد) . و تصورش هم اینست که  با این اقدام بهترین وعالیترین نوع تربیت را از حیث پرورش روح مردانگی و راست قامتی برای اوفراهم کرده. اما.

     به این نکته توجه کنید ، آنچه از ایام کودکی روح وروان خود رضاشاه را آزرده  .امروزدر جریان آموزش وپرورش محمدرضا  متجلی شده. طبیعی است با امکاناتی که فراهم آمده نمیخواهد فرزندش در آن چنان حال و هوائی بسر ببرد.

     رضاشاه از حدود یک سالگی تا وقتی میتوانست روی پای خودش بایستد، البته با مادری(مهربان و دلسوز)در خانه کوچک دائیش زندگی میکرده.گرچه مادر در کمال محبت و در حد توانائی از او مراقبت های لازم را مینموده .ولی بهرحال اوناگزیر بوده از دائی فرمان ببرد. ودر بین خانواده دائی روزگار را بگذراند وامر نهی دائی وزن دائی را تحمل کند  و گاهی زندگی برایش با همه مهربانی های مادر سخت وطاقت فرسا مینمود. (خانواده ای معمولی که به سواد اموزی اعتنائی ندارد ) به این سبب رضاشاه تا سالهای جوانی از نعمت خواندن ونوشتن محروم بوده، بهمین سبب در حد تجربیاتش وبدون آنکه ( بداند عوامل وعوالم آزاردهنده روانی یعنی چه ) وناهنجاری های روحی  چه تاثیرات سوئی در سویدای دل طفل شش هفت ساله ای خواهد گذارد. یک مرتبه اورا از خانواده جدامیکند . تا او بتواند در تنهائی (مرد)باربیاید

                                       علل عقده های  روانی و ضعف روحی 

        طفلی که تا دیروز در میان زنان حرم دست بدست میشده  وهمه خواست ها وامیالش را زنان با کمال میل بر میآوردند . ناگهان خود را شب ها در یک خانه تنها احساس میکند. در حالیکه روزها را هم در یک مدرسه اختصاصی که فقط بیست نفر شاگرد دارد، بنام ( مدرسه نظام)  باچند تن از فرزندان امرا آرتش ورجال  میگذراند .دیگرنه روز ونه شب از نازو نوازش هائی که  به  آن ها عادت کرده بود خبری نیست . بویژه آنکه رضاشاه به همه کارکنان  مدرسه امر اکید کرده که بامحمدرضا رفتاری سخت وخشک داشته باشند . و این تفاوت ناگهانی درست در آن دوران سازندگی روانی  در روح او عقده ای  را ایجاد میکند . که در بزرگی و هنگام پادشاهی اش کاملا آثارخود را نمایان مینماید .

         در کتاب ماموریت برای وطنم میخوانید که : کسی مردی قوی اراده تر از پدرم ندیده بود .اما، با آن وجود در زندگی خانوادگی ما (نفوذ) مادرم بر همه ما ( حتی پدرم ) تفوق داشت ….

         شاهدخت اشرف در کتاب خاطراتش مینویسد : مادرم زنی بود ریز نقش وظریف با موهای بور و چشمان زیبای سبز که قدش در کنار پدرم  بزحمت به بالای مدالهای نظامی یونیفورم وی میرسید. با این همه او هم بنوبه خود به اندازه پدرم قدرتمند بود .  مادرم  واهمه ای از بگو مگو کردن با پدر ویا مقاومت در مقابل دستورات او نداشت .

         

        اوج کشمکش بین مادر وپدر زمانی  روی داد که اشرف ومحمد رضا هنوز سه ساله نشده بودند . در این روزها بود که رضاشاه اعلام میکند که زن دیگری گرفته . شاهدخت اشرف مینویسد مادرم واکنشی غضب آلود نشان داد  واعلام کرد  که نه تنها همسر دوم  شوهرش را نمیپذیرد بلکه دیگر با شوهرش حرف هم نخواهد زد . واز همان تاریخ دیگر هرگز با رضاشاه زندگی نکرد  وتا مدتها حتی از دیدن شاه خودداری میکرد .ورضا شاه ((علیرغم این مقاومت  بی سابقه در مقابل قدرتش)) ، هروقت میدید که مادرم نزدیک میشود خود را مخفی میکرد .

رضاشاه دیگر با تاج الملوک هم خانه (یا همبستر) نشد. او به نقاط مختلفی نقل مکان میکرد  وبندرت  برای دیدن فرزندانش به خانه تاج الملوک میامد . و آنهم فقط چند دقیقه ای توقف مینمود.

بنا براین بنظرمیرسدکه سالهای کودکی شاه درمحیط خانوادگی متشنجی سپری شده که در آن بگومگوهای مکرر بین مادرخود رای وپدر قدرتمندش روی میداده  وفضای زندگی را آشفته میکرده .

بدان سبب شاه  در خانه ای پرورش یافته  که نه تنها زنان مختلفی با انواع مسئولیت ها اورااحاطه کرده اند،  بلکه  مادر قدرتمندش فرمانروای مطلق خانه است. وطبق نوشته بسیاری از نویسندگان خواهر بزرگش سوگلی زنان حاضر در خانه واطرافیان میباشد . در چنین وضعیتی ،  موقعیت او به عنوان پسر خانواده حتی به او امتیاز خاصی  نمیبخشد ، زیرا پدرش هنوز با تاج و تخت فاصله زیادی دارد   و موضوع جانشینی وولیعهدی بهیچوجه مطرح نیست .

 در واقع قدرت مادر وفضای تقریبا زنانه خانه  در دوران کودکی او دست بدست هم داده . مادر وبطورکلی زنان دوربرش را که در همه احوال همراه او هستند ، برای نخستین همانند سازی های روانی او جذاب ترین الگو کرده است  و طبیعی است که درچنان موقعیتی، پسر بچه خوردسال ضعیف ونحیفی مانند محمد رضا نمیتوانسته جز آثار وحشت و هراس در روان ناخود اگاه خویش ضبط نماید ، زیرادر آن محیط ، تغذیه  روانی  درآن سن وسال فقط  از جانب مادر وزنان همراهش امکان داشت.

 بعلاوه با توجه به خصوصیات مادر ، یعنی سر سختی اودر مقابل شوهر مستبدش آنهم بدون پنهان کردن از کودکان ، بالاتر از همه چون محمد رضا سخت مورد توجه پدرش قرارداشته ، مادرش برای هرچه بیشتر عصبانی کردن رضاشاه، علاقه خاصش را به شمس دختر بزرگش بصورت علنی وبیش از حد واندازه نمایان میکرده. 

 جنجالهای پرسرو صدایش با رضاخان که عاقبت هم به جدائی خانه آنها انجامید، نمایانگر آنست که خودخواهی های زنانه وخود بزرگ بینی هایش بعنوان هم سنگ و همسر، مجال نمیداده که  او یک مادر پرمهرو غمخوارو دلسوزبرای فرزندش باشد  .

 بسیاری از خانواده های قدیمی ایرانی که با این قبیل برخوردهای خانوادگی آشنائی دارند بخوبی واقف هستند که متاسفانه ، در چنین اوضاع واحوالی اطفال ،بخصوص اگر پسر باشند هرچه بیشتر از نزدیکی با والدین دوری میجویند ، وبه دامان مستخدمین خانه  که تظاهر به مهربانی بیشتر میکنند پناه میبرند ودر واقع در یک طیف کاملا نامانوس بزرگ میشوند . در نتیجه کج رفتاری ها و عقده ها در ذهن وروانشان به سرعت جای میگیرد. 

ماروین زونیس در کتاب شکست شاهانه مینویسد :  شاه در سراسر زندگیش ظاهرا تمایلی نداشت که اهمیت خاصی برای مادرش قائل بشود.( زیرا مادر هرگز برای او و پدرش اهمیتی قائل نمیشد) حتی در مسائلی که در شکل گیری شخصیت او تاثیر گذار بوده .  در مصاحبه اش در پاسخ به این سوال  که ایا خصوصیات ( روحانی) مورد ادعای خود را از مادر به ارث برده است . میگوید ( این حالت بخشی از محیط زندگی من بود )…. ومحیط زندگی من بیشتر از هر کس دیگر با همین امور روحانی پرشده بود ….

          

      در کتاب ماموریت برای وطنم شخص محمد رضاشاه مینویسد :  من در ماه اردیبهشت سال 1310 از دبستان فارغ التحصیل شدم( در سن 12 سالگی ) ودر شهریور همان سال پس از گذرانیدن  تعطیلات  تابستانی  آماده عزیمت به (سویس) شدم . به امر پدرم یکی از پزشگان معروف بنام (دکتر مودب نفیسی)

که در کودکی بیشتر بیماریهای سخت مرا معالجه ومداوا کرده بود،  بعنوان سرپرست  وطبیب مخصوص من تعیین شد ومقرر گردید  که کلیه امور تحصیلی وشخصی من در سویس زیر نظر و به مسئولیت او اداره شود .آقای مستشار هم که قبلا معلم ادبیات  فارسی من بود مقرر شد با من به سویس بیاید تا در آنجا نیز درس فارسی من ادامه یابد .ضمنابه صلاحدید پدرم  قرارشد برادرم(شاهپور علیرضا)ودونفر از دوستان دبستان نظام  نیز با من همراه باشند . انتخاب این دو دوست بخود من واگذارشد، ومن اول (حسین فردوست) وبعد (مهرپور تیمورتاش)فرزند وزیر دربار پدرم را پیشنهاد کردم  وپس از آنکه مورد قبول قرار گرفت به اتفاق آنها عزیمت نمودم ……

         محمدرضاشاه در خاطرات  زمان تحصیل خود در مدرسه لوروژه سویس از سختگیری های سرپرست خود دکتر مودب نفیسی شکایت میکند  ومینویسد در حالی که پسران  هم سن وسال من همه گونه آزادی عمل داشتند  وآزادانه به مجالس رقص و شب نشینی میرفتند « وضع من مانند یک زندانی بود» جزدر مواقع خاص آنهم در معیت سرپرست خود نمیتوانستم  از محیط مدرسه خارج بشوم ……

 سپس مینویسد ((بنظر من این رویه صحیح نبود ))امروز هم آثار آن عزلت در روحیه من باقی مانده .  

       محمد رضاشاه در کتاب خودش مینویسد : در بهار سال 1315 موفق به دیپلم شدم  هنگام بازگشت به میهن فرارسید. خانواده من در بندر پهلوی به استقبالم آمده بودند .

         علی ایزدی که بعد ها بریاست دفتر ولیعهد منصوب شد برای ژراردوبلیه روزنامه نگار فرانسوی تعریف کرده همان روز ورود ولیعهد به بندر پهلوی . رضاشاه در یک سالنی که برای استراحت آنها در نظر گرفته شده بود . پس از برخورد با ولیعهد و علیرضا به آنها میگوید .هنوزخیلی مانده که شما مرد بشوید . دوره گردش  ورقص و تفریح گذشت . من شما را باید مثل یک سرباز تربیت بکنم !!

       

       در بهارسال 1316 ولیعهد در دانشکده افسری ثبت نام نمودو  تحت آموزش فنون نظامی قرار گرفت  ودر خرداد 1318(( آنطور که شایسته ولیعهد بود با رتبه اول  فارغ التحصیل شد)) . و به درجه ستوان دومی مفتخر گردید.  

       بلافاصله هم مقامات برای ایشان در آرتش یک پست تشریفاتی بوجود آوردند (( بازرس آرتش )).

       شاه در کتاب پاسخ بتاریخ مینویسد : از روزیکه بسمت بازرس مخصوص قوای مسلح ایران  منصوب گردیدم .هر روز چند ساعت را در کنار پدرم بودم  وهمراه وی در بیشتر مسافرتهای داخلیش شرکت داشتم .

       مجبور بودم هر روز پدرم را ملاقات کنم  واین ملاقاتها گاهی صبح واغلب نیم ساعت قبل از ظهر صورت میگرفت . در موقع صرف نهار در حضور وی بودم  ، در تمام این ملاقاتهای روزانه  در باره اوضاع جاری و سیاست داخلی  وخارجی کشور مذاکره میکردیم ، ولی باید دانست که(( کلمه مذاکره در این مورد کاملا به معنی واقعی خود استعمال نشده ،)) زیرا کلیه مامورین دولت و مسئولین  امور کشور در هنگام صحبت بقدری مرعوب وی واقع شده وجانب تکریم  وادب را نگاه میداشتند که مجال مذاکره به معنی واقعی کلمه باقی نمیماند  منهم اغلب با اشاره  واختصار عقاید ونظریات خود را بدون این که جنبه مذاکره و مباحثه داشته باشدبسمع او میرساندم 

       ژرار دوبلیه  نویسنده فرانسوی مینویسد :  رضاشاه پس از مراجعت ولیعهد ازسوئیس از او مایوس شد واز اینکه وی را برای تحصیل به اروپا فرستاده وتحت نظر مستقیم خود تربیت نکرده  دوچار پشیمانی گردید . اعزام ولیعهد بلافاصله پس از برگشت از سوئیس به دانشکده افسری وتحمل مقرات سخت بوی نیز نتوانست نقاط ضعف روحی اورا ترمیم نماید . 

      رضاشاه از اینکه پسرش اعتماد به نفس ندارد  وبیش از اندازه محتاط و محافظه کار است رنج میبرد . او عقیده داشت در کار حکومت عفوو اغماض کمتر نتایج مطلوب به بار میاورد. رضاشاه رحم و گذشت را در نبرد قدرت خطرناک  میدانست . واو که این خصوصیات را در پسر خود نمیدید  میکوشید با تکرار مطالب در روح  ومغز وی اثر بگذارد . رضاشاه اعتقاد داشت که باید خط مشی ثابت  و مشخصی  در حکومت تعیین کرد  واز ان عدول ننمود.علاوه بر آن نباید به هیچکس بطور مطلق اعتماد نمود. ولیعهد بصورت ظاهر حرفهای پدر را گوش میکرد. ولی شاه احساس میکرد که پسرش در درون خود اندیشه دیگری دارد . واین کابوس هرگز رضاشاه را رها نمیکرد که 

 « آیاپس از مرگ من محمد رضا قادر به حکومت خواهد بود» ،یا پس از چند سال آنچه را که  ساخته ام  بویرانی خواهد کشاند؟.   

        ژرار دوبلیه  از قول علی ایزدی رئیس دفتر ولیعهد مینویسد :محمد رضاپس از فارغ التحصیل شدن از دانشکده افسری به یک پلی بوی تمام عیار تبدیل شد وپس از انجام ماموریت های نظامی روزانه  تمام شب خود را به دنبال شکار دختران  وزنان جوان بود.«رضاشاه از کارهای او بی خبر نبود »، ولی با همه نگرانی از این رفتار پسرش ، از آن بیم داشت که محدود ساختن وی در این سن ، ضعف روحی اورا تشدید کند  و وی را به انزوا بکشاند .تنها چاره ای که به نظرش رسید این بود که دختری برای ولیعهد بیابد  وسپس زندگی منضبطی برای او فراهم آورد.

                                                 نخستین ازدواج

    

   رضاشاه  تصور میکرد اگر محمدرضا با یک خانواده سلطنتی ازدواج نماید .  اعتبارمضاعفی به زندگی آتی او وپادشاهی اش خواهد بخشید .وبا این طرز فکر و دنبال کردن امر در خانواده های سلطنتی  هنگامیکه تصویری از والاحضرت فوزیه را به او ارائه مینمایند . تصمیم خود را میگیرد  وبه سفیر ایران در مصر« دکتر قاسم غنی » دستور میدهد که در باره ازدواج فوزیه ومحمد رضا با خاندان سلطنتی مصر مذاکره کند .

         محمد رضا ی ولیعهد ظاهرا تاوقتی مذاکرات واقدامات اولیه در جریان بود اصلا از قضیه اطلاع نداشت  وپس ازآنکه موافقت دربار مصر جلب شد ، رضاشاه اورا احضار نموده وعکس والاحضرت فوزیه را بایشان نشان میدهد و اعلام میدارد که « صاحب این تصویر همسر آینده تست » وباید تا چند روز دیگر برای عروسی به قاهره عزیمت کنی .

          محمد رضاشاه در کتاب ماموریت برای وطنم مینویسد :هنگامیکه در کشور سوئیس به تحصیل اشتغال داشتم کمتر فرصت آنرا پیدا میکردم  که با دوشیزگان  آشنا شوم  وسرپرست من یا به عقیده وسلیقه شخصی خود و یا به اطاعت از دستور های پدرم از معاشرت من با بانوان  ممانعت  میکرد . پس از بازگشت از اروپا در اواخر دوره تحصیلات من در دانشکده افسری اعلیحضرت فقید بفکر افتاد  که همسر شایسته ای برای من انتخاب کند . به نظر من پدرم  از این اقدام  دو منظور داشت :یکی آنکه میخواست همسر من شاهزاده خانمی اصیل  واز دودمانی نجیب باشد ودوم  آنکه میل داشت  دربار ایران با خانواده سلطنتی دیگری نسبت سببی پیدا کند  وروابط ایران با یکی از کشور های دوست و نزدیک استوارتر گردد ……..  ظاهرا پدرم عکسی از شاهزاده خانم فوزیه را دیده بود و پس از کمی تفحص به سفیر ایران در قاهره دستور میدهد که با خاندان سلطنتی مصر وارد مذاکره بشود  واین امر سریعا به موفقیت انجامید ، وپس ازآن بمن اطلاع دادند که مراسم نامزدیم در مصر انجام میگیرد . وتا آن تاریخ من چهره همسر آینده خود را ندیده بودم  .

ظرف چند روز به مصر عزیمت کردم ودو هفته در مصر ماندم و مقدمات آشنائی ونامزدی و عقد وازدواج من با شاهزاده خانم فوزیه فراهم گردید .

 مشکل عمده در این ازدواج این بود که در قانون اساسی آن زمان  ایران قید شده  « پدر ومادر ولیعهد  باید ایرانی الاصل باشد »   برای رفع این مشگل مجلس شورای ملی قانونی گذراند که شاهزاده خانم فوزیه به ملیت ایران در آمد .

            دولت لایحه ای به مجلس شورای ملی برد که متن آن از این قراربود.

          مجلس شورای ملی 

 چون کلمه ایرانی الاصل مذکور در اصل 37 قانون اساسی تا کنون در هیچ یک از قوانین بطور                     صریح  وروشن تفسیر نشده،در این موقع که مواصلت بین خاندان شاهنشاهی و خاندان سلطنت مصر در بین است برای اینکه راجع به وضعیت ملکه  مادرولیعهد ایران ابهامی باقی نماند . وزارت دادگستری ماده واحده ذیل را برای تفسیر اصل 37 متمم قانون اساسی تقدیم وبه قید دوفوریت تقاضای تصویب آنرا مینماید.

            ماده واحده – منظوراز مادر ایرانی الاصل در اصل سی وهفتم قانون اساسی اعم از مادری که  مطابق شق 2 از ماده 976قانون مدنی دارای نسب ایرانی باشد، یا مادری که قبل از عقد ازدواج با پادشاه یا ولیعهد ایران به اقتضای مصالح عالیه کشور به پیشنهاد دولت  وتصویب مجلس شورای ملی به موجب فرمان پادشاه عصر صفت ایرانی به او اعطا شده باشد .

                                            نخست وزیر محمود جم –  وزیر دادگستری دکتر متین دفتری

      

          تصویب ماده واحده در مجلس شورای ملی 

مجلس شورای ملی نظر به تفسیر اصل 37 متمم قانون اساسی به اقتضای مصالح عالیه کشور بنا بر پیشنهاد دولت ، تصویب مینماید که به«والاحضرت فوزیه »، دختر مرحوم ملک فواد و خواهر اعلیحضرت ملک فاروق پادشاه مصربه موجب فرمان همایونی صفت ایرانی اعطا گردد .

          

             دکتر قاسم غنی در خاطراتش مینویسد :  روز پانزدهم مارس 1939 میلادی  برابر با 24 اسفند 1317 شمسی( روز تولد رضاشاه ) در قاهره در قصر عابدین شاهزاده خانم فوزیه در سن 18سالگی به عقد ازدواج ولیعهد ایران  والاحضرت محمد رضا پهلوی در آمد .

         همان روز محمد رضا ولیعهد تلگراف رمزی برای پدرش میفرستد باین مضمون که ((من در موضوع ازدواج وانتخاب همسر به نهایت درجه آمال و آرزوی خود رسیدم و مطلوب واقعی  وکمال مطلوب را دریافتم))

         دکتر غنی از قول نخست وزیر وقت محمود جم تعریف میکند : وقتی تلگراف رسید و رضاشاه از مضمون آن مطلع شد، شروع به گریستن نمود (( گریه شوق بود )).

اما این زندگی پر از نشاط که حاصل ان یک دختر بنام شاهدخت شهناز بود دیری نپائید

                                                      جدائی شاه وملکه        

         در زمینه چرائی وچگونگی جدائی شاهزاده خانم فوزیه از محمد رضاشاه سخن بسیار است . ولی بطور کلی نویسنگان  ومحققین اروپائی وایرانی روی سه مطلب تکیه کرده اند 

          1 – آنکه فوزیه دختر جوانی بود تحصیل کرده و در عین حال سخت خجول وآرام ، بعلاوه تربیت شده  با سیستم اروپائی وبزرگ شده در درباری که سخت پایبند موازین سلطنتی بودند  ، در حالیکه خانم های خاندان سلطنتی ایران دارای تربیتی سنتی بودند وپای بند و معتقد به مسائلی که اخوند ها به ایشان تلقین میکردند، درعین حال چندان پروائی از بروز پاره ای مسائل زنانه نداشتند . بدین سب از همان نخستین روزها فوزیه خانم نتوانست خودش را با خاندان سلطنتی هم آهنگ کند. گوشه گیرشد.

        2 – وقتی نخستین فرزندش شاهدخت شهناز به دنیا آمد . که« دختر بود »رفتار رضاشاه و خانواده سلطنتی بکلی با او تغییر کرد.که چرا پسر بدنیا نیاورده که همین امر در روحیه او اثرناهنجاری گذاشت .

        3 –  از همه بدتر، بتدریج رفتار محمد رضاشاه هم عوض شده بود ونمیتوانست خود را پای بند خانه و عروسش نماید که این امر برای فوزیه غیر قابل تحمل گردید . 

         دکتر غنی مینویسد : محمد رضا همانطور که پدرش پیش بینی میکرد در آغاز زندگی زناشوئی از عیاشی های خود دست برداشت  وتمام اوقات فراغتش را در کنار همسر زیبایش به سر میاورد ، وتا زمانی که شوهری سربراه بود واوقات تنهائی فوزیه را پر میکرد، شاهزاده خانم هم از زندگیش خیلی ناراضی نبود .  ولی رفتار محمد رضاشاه به تدریج تغیر کرد ، بعضی شبها بدون آنکه به فوزیه اطلاع بدهد دیرتر از معمول بخانه میآمد، و حرارت واشتیاق سابق را در روابط زناشوئیش نداشت .فوزیه نمیدانست که علت این رفتار و بی تفاوتی شوهرش چیست . شبی در یک مجلس میهمانی در کاخ اختصاصی شمس . فوزیه چشمانش باز شد ، دختران وزنان جوانی را که عضو خانواده سلطنتی نبودند میدید .(( شمس واشرف در معرفی این دختران وزنها به ولیعهد باهم رقابت میکردند )) محمدرضا هم یکی پس از دیگری با آنها میرقصید و در آغوش میفشرد . فوزیه عصبانی و تحقیر شده  به بهانه سردرد مجلس را ترک کرد.

         آنشب محمد رضا تا نزدیک صبح ، در مجلس میهمانی ماند و هنگامیکه به کاخ اختصاصی خود بازگشت دیدکه فوزیه در اطاق خواب خودش نیست و شهناز هم در گاهواره اش نبود . با دیدن این منظره مستی از سرش پرید، ضمن تجسس در اطاق خواب یادداشت کوچکی به زبان فرانسه روی میز پیداکرد ، که فوزیه در آن نوشته بود «برای این که آرامش خاطری پیداکنم به آپارتمان اختصاصی خودم رفتم »

        وقتی محمد رضا به آپارتمان فوزیه میرود . در همان سرسرا فوزیه به او میگوید «من تصمیم گرفته ام از این به بعد زندگی مستقلی داشته باشم و حاضر نیستم که مورد تحقیر و تمسخر قرار بگیرم و ما دیگر باهم رابطه ای نخواهیم داشت . من در آپارتمانم زندگی خودم را میگذرانم . شما هم زندگی مطلوب خودتان را داشته باشید . خداحافظ»

      ازآن تاریخ فوزیه دیگر کمتر از آپارتمان خصوصی خود خارج میشد  وبیشتر اوقات خود را به مطالعه و یا بازی با دخترش شهناز میگذراند وفقط با خدمه مصری خود ارتباط داشت. حشرو نشرش را با خانواده سلطنتی وهمچنین شوهرش تقریبا قطع کرد ، خانواده سلطنتی هم بعد از آن اورا با تمسخر فقط با لقب مصری میخواندند . وچنانکه شایع هست  محمد رضاشاه و خواهرانش هم از این گوشه گیری فوزیه حسن استقبال کردند وشاه هم به زندگی شبانه اش روی آورد.

شاهدخت فوزیه بالاخره به کشورش مصر بازگشت  .وتقاضای جدائی نمود. باوجود تمام تلاشی که از جانب محمد رضاشاه وپاره ای درباریان انجام گرفت .  شاهدخت حاضر به بازگشت نشد. ورسما از شاه ایران طلاق گرفت .

              

                انچه مایه تاسف بسیار هست آنکه. بین ایرانی ها وقتی نقاری بوجود میآید ( خواه خانواده 

               فقیرباشند ویا از خاندان های اشرافی ویا سلطنتی ). برای ملکوک کردن همدیگر از هیچ نوع

               دسیسه واتهامی فروگزار نمیکنند. وتصورمینمایند که هرقدر اتهامات نامربوط تر باشد. 

               شخص راحت تر نفس میکشد

                زندگی آن دو ذوج جوان متاسفانه در منجلاب چنین اتهامات وگفتگوهائی افتاد که) شایسته      

               شاه و ملکه ایران نبود(. وعاقبت هم چنین مطالب ناروائئ دست آویز مخالفین  و معاندین چپ

               راست گردید . آخوندیسم  ومخالفین محمد رضاشاه هزاران پیرایه به آنها بستند که شاید یک 

               از هزار آن صحت نداشت .اما بالاخره لکه سیاهی در زندگی خانواده شاه وفوزیه گذاشت .

                                            

                            تاثیر تربیت و نحوه عملکرد رضاشاه در سرنوشت خاندان پهلوی

          دراین بخش میخواهم باب تازه ای را بگشایم که اعتقاد دارم یا بکلی دورازذهن نویسندگان و محققین تاریخ دوران پهلوی ها مانده بوده ، یا آنکه اقتضای زمان این مجال را نمیداده تا نویسندگان و کنکاش گران دوران محمدرضاشاه با آسودگی به آن وارد  بشوند  (( نحوه تفکر و سیستم تربیتی و عملکرد شخص رضاشاه در باره خانواده پهلوی))  وتاثیر قطعی وغائی آن در تاریخ سیاسی و خانوادگی پهلوی ها بویژه در نحوه رفتاری محمد رضاشاه تا فرو ریختن رژیم 

        شخصا عقیده دارم هرگاه این« گره کور» را در زندگی خانوادگی پهلوی ها مورد بررسی ومداقه قرار ندهیم هیچگاه نمیتوانیم به چگونگی و چرائی شکست های سیاسی وخانوادگی دوران محمد رضاشاه بویژه دوران پایانی سلطنت پی ببریم .

          یکی از علوم پایه ای که در این سالها بسیار مورد توجه دانشمندان هست.( دا نش روان شناسی وروان کاوی است)، که تحلیگران متخصص بابررسی در طرز تفکرواعمال آگاهانه و ناآگاهانه اشخاص، ضمیر ناخوداگاه شخص را میگشایند وبه علل وبروز بسیاری از وقایع اعم از (موفقیت ویا شکست ها)پی میبرند . بدین سبب میبایستی بدون حب وبغض زندگی خانوادگی و نحوه رفتار رضاشاه سرسلسله خاندان پهلوی را با  اعضاء خانواده اش مورد مطالعه قرار دهیم  تا به این نکته حساس پی ببریم  که چراهردوپادشاهان پهلوی با همه اقدامات مشعشعانه ای که در باره کشور انجام دادند وبه تصدیق بسیاری از زبده نویسندگان جهان ، ایران را از قعر مناهی ها به سطح جهان متمدن رساندند.    اما در مجموع توفیق اجتماعی کاملی  بدست نیاوردند   وعاقبت هم رژیم سلطنتی در اوج  فرو ریخت .

برای شکل گیری امور تربیتی درضمیرناخودآگاه محمدرضاشاه دو  شخصیت اثر فوق العاده داشته اند .

         اول – رضاخان سردارسپه یا  رضاشاه (پدر)

       دوم- تاج الملوک مادر، او دختر میرپنجی است که روزگاری رئیس رضاخان بوده وبه همین سبب دخترش از رضاشاه (خود بزرگ بین ) واهمه ای نداشته . بویژه آنکه او هم پرورش یافته پدری سختگیر و نظامی وخانواده ای پرخاشگر است  . بدون آنکه با آموزش وتربیت جدید آشنائی داشته باشد 

         تاج الملوک زنی است با تربیت سنتی و سخت مذهبی ( خرافاتی و متعصب) که در خانه اش متاسفانه بروی آخوند ها فالگیرها ورمال ها باز است .و محمدرضا تا شش سالگی در چنین خانه ای و در میان مستخدمین زن با خصوصیات اخلاقی متفاوت بزرگ میشود

           رضاخان – که از اوان نوجوانی بهر دلیل وارد قزاقخانه شده واز پائین ترین درجه نظامیگری کارش را شروع نموده . نخستین مسئله ای که به ذهن ناخود آگاهش تحمیل شده ( امر بری ) بوده. که به تدریج هرقدر بزرگتر میشده ( امربری وفرمانبرداری خشونت بار قزاقخانه ) در ذهن پنهان ناخود آگاهش تبدیل به ( عقده خود کم بینی ) میگردیده . 

         در عین حال خصیصه نظامیگری آنست که ، تبدیل درجات، به فرد نظامی میآموزد، بتدریج وبصورت محدود فرماندهی راهم آزمایش کند .بویژه وقتی از درجات پائین به مقامات افسری میرسد خودرا درقالب فرمانده میبیند ( آهسته آهسته عقده خود کم بینی را زیر لفافه خودبزرگ بینی اش میپوشاند )که این تحول یکی از خطرناک ترین مراحل در اشخاصی است که صاحب مقامات میگردند .

       رضاشاه را در جریان تحولات تاریخی و تغییرات سیاسی زمان بویژه از نظر اقدامات فردی و خانوادگی در حالتی میبینیم که بهر تقدیر میخواهد عقده خود کم بینی وعادت فرمانبری را بفراموشی بسپارد  وچون در این زمینه تربیت و آموزش علمی پیدا نکرده ( برای پوشاندن نقائصش از عقده خود بزرگ بینی که آنروزها بشدت به اوحاکم است کمک میگیرد )  بویژه در مسائل خانوادگی و تربیت فرزندانش این خصیصه کاملا آشکار است و تا هنگامیکه از پادشاهی کنار نرفته بود، همچنان بر رخش خود بزرگ بینیش سوار بود .

           هرکجا هم که نمیتوانست این قدرت را اعمال نماید به همان سبک فرمانبری به سرعت از آن روی بر میگرداند  .(( بالاترین نمونه این امر)) 

         چهار ازدواج ناموفق او است . هروقت از یکی از زنهایش سرمیخورد ، بدون آنکه در زمینه عدم توفیقش بررسی نماید . آن را بحال خود رها میکرد وبسراغ دیگری میرفت . و چنانکه مورخین بسیاری نوشته اند از حیث مسائل خانواده صرفا بخاطر همین سلطه حس فرمانروائی وپوشاندن عقده خود کم بینی  آرامش چشم گیری بدست نیاورد وسرگردان بود 

              

           در مورد دخترانش شمس واشرف : روزی که خودش تشخیص میدهد، دخترهایش باید شوهر کنند ، بدون آنکه با آنها مشورت نماید ویا نظر ایشان را بخواهد، شخصا دو نفر را که با الگوی ذهنی اش سازگارهست  بعنوان شوهران دخترها انتخاب میکند و چون در مقامی است که دیگران هم جرئت مخالفت با اورا ندارند . با یک فرمان نظامی به انها ابلاغ میکند که باید با دختران من ازدواج کنید . و بعد هم تصور میکند که همین ابلاغ و در عین حال ((سکوت )) آن دو جوان دلالت بر رضایت ایشان دارد . پس از آن هر دو دختر را فرامیخواند وبه انها تکلیف میکند که خود را آماده زناشوئی بکنند  وشوهرانشان را به آنها معرفی مینماید که با مخالفت دختر بزرگتر روبرو میشود  وعاقبت تن به این امر میدهد که بین آن دو شخصیت جوان شمس خودش یکی را انتخاب کند  وطبیعتا اشرف هم باید با آن دیگری ازدواج نماید اعم از آنکه موافق باشد یا نه !!!.  

         میدانیم بمحض آنکه رضاشاه از پادشاهی کنار رفت ودیگر سلطه فرمانروائی بر خانواده نداشت هردو دختر از شوهرهایشان جداشدند  وهرکدام راه خود را برگزیدند . (  نتیجه این تحمیل ازدواج در زندگی هردوی انها اثراتی را باقی گذاشت که مطلوب نبود) 

      

        در مورد محمد رضاشاه:  مسلما رضاشاه بسیار سختگیرتر و کوشاتر بود . زیرا منتجه تمام کوشش های سیاسی و نظامیگریش به (محمد رضای ولیعهد) ختم میشد باین جهت محمد رضا در اوج تجلی آرزوهایش قرار داشت . وطبیعی بود که میخواهد به بهترین وجه  همه امکانات لازم رادرادامه سلطنت سلسله پهلوی برای او فراهم نماید .منتهی تمام امور را در ذهن خودش وبا کیفیت درک وفهم خود وآنچه که از دوران طفولیت ونوجوانی در دوران قاجارها تجربه کرده و در ضمیر ناخودآگاهش ثبت شده میسنجید ، بدون آنکه تغییرات عظیم جهانی را در نظربگیرد ویا تمایلات وخواسته ویا مدرکات فرزندش را بدقت بررسی نماید . و یا با شیوه های علمی تربیتی جدید آشنا شده باشد . در نتیجه او در کمون ذهنی خود فرائضی را برای فرزندش در نظر گرفته و همه انها راهم با عجله وبدون تعمق به مرحله اجرا میگذارد. وتصورش آنست که فرزندش را برای سلطنت آماده میکند .

درست هنگامیکه اشکالات خانوادگی با تاج الملوک به اوج میرسد، که مسلما تا آنروزمتاسفانه رفتار ناهنجار هردوی آنها ضمیر ناخود آگاه محمد رضای خردسال راسخت خراشیده وزخم عمیقی بجای گذاشته،  ناگهان اورا از خانواده جدا میکند و به خانه ای که خودش آنرا مناسب تشخیص میدهد منتقل مینماید ونامش را ( زندگی مردانه میگذارد ) که خود محمد رضاشاه در کتابش مینویسد در آن سن وسل شش سالگی چه رنجی از تنهائی آن شب ها داشته و چطور بانهایت سختی شب را به صبح میاورده .

در شش سالگی  خانه تنها – لباسش منحصربه لباس نظامی – مدرسه اش نظامی – معاشرینش کاملا محدوداست به همان هائی که در آن مدرسه نظامی درس میخوانند. و از همه بالاتر اصرار پدرش به معلمین و مدیران مدرسه که با محمد رضا در کمال سختگیری وانضباط رفتار نمایند .

       دیگر اینکه ضمیر ناخود آگاه رضاشاه به او حکم میکند که آثار درد ورنج تحمیل شده در دوران طفولیتش را زیر ( بزرگ کردن بیش از حد موقعیت ولیعهدش در نظر دیگران بپوشاند ) ودر نتیجه همه مقامات موظف میشوند که طفل شش ساله ای را با عنوان ولیعهد فوق العاده احترام کنند وفرمانش را اجرا نمایند .که از همان تاریخ حس خودبینی فوق العاده ای در ضمیر او حک میگردد.بگونه ایکه بعد ها خودرا (بزرگترین ) میشناسد

      در دوازده سالگی اورا به سوئیس میفرستد . زیر نظر یک سرپرست سختگیر که از خشم رضاشاه کاملا میهراسد وبه همین سبب کوشش میکند بازهم محمد رضا را در انزواو تنهائی نگاه دارد .

محمد رضا در باره آنروز ها مینویسد : در حالیکه همه شاگردها ی مدرسه اش آزادانه میتوانستند به سینما و یا ته دانسان بروند وبا دختر ها آشنا بشوند، من ناگزیر بودم زیر نظر سرپرستم مانند یک زندانی در اطاقم وقت بگذرانم  ( اگر در نظر بگیرید که در آنروزها نه تلویزیون بوده – نه فیلم های ویدئوئی ونه رادیو) واین نوجوان فقط میتوانسته با گرامافون به چند صفحه گوش بدهد ویا با مطالعه چند مجله و کتاب های کنترل شده از ناحیه سرپرستش خود را سرگرم نماید  ویا حداکثر چند تن از شاگردان هم کلاسش در اطاقش جمع بشوند و با خوردن اجیل ویا باقلوا وگز خود را مشغول کنند، وبه تعریف وتمجید از او بپردازند که چنین تنقلاتی به آنها میدهد .  

آنوقت در مییابیم که چرا مردی که ده سال از محمد رضا بزرگتر هست بنام( ارنست پرون ) که در واقع شاگرد باغبان مدرسه میباشد . وبا این عنوان که باید به چند گلدان در اطاق محمد رضا سرکشی کند میتواند بدون کنترل به اطاق او برود ( چنان مورد توجه ونظر) قرار میگیرد که جداشدن از او دیگر برایش امکان نداشت، بطوریکه اورا باخود به تهران میآورد و آنگونه که بسیاری از محققین مینویسند، این ظاهرا شاگردباغبان که از نظر(سن وسل) هم با او هیچ تناسبی ندارد طوری در( ضمیرخود آگاه )محمدرضاشاه جای میگیرد که در بسیاری از زمینه های خانوادگی و سیاسی عقل منفصل او میشود . ودرهمه دوران سلطنتش بعناوین مختلف درامور او مداخله مینماید 

      در نتیجه چنین شیوه تربیتی سختگیرانه و محدویت های بیش از حد ضرورت.محمد رضا در سالهائی که دوران( شکوفائی عقلانی )نوجوان هاست  . و میتوانسته در یک جامعه بازو استفاده از آموزش های خردگرایانه. در دانشکده های بزرگ اروپا ، دقیقا به روش های علمی حاکمیت دست یابد . ودموکراسی و کیفیت جوامع آزادو نحوه خدمتگذاری دولت ها را بخوبی بشناسد ، ناگهان به تهران فراخوانده میشود 

     علی ایزدی  تعریف میکند  در همان نخستین روز ورود محمد رضاشاه وشاهپورعلیرضا  در موقع استراحت، رضاشاه به آنها میگوید دوران گردش وتفریح و خوشگذرانی تمام شده . بنا بر این ((من باید شمارا مرد بار بیاورم ))، وچون رضاشاه شخصا هیچگونه آموزشی را به اندازه نظامیگری برای تربیت ولیعهدش موثروقابل عمل نمیدانسته وتصورش آن بوده که فقط در سایه فرامین خشن نظامی میتواند از او یک مرد خردمند وعاقل بسازد، بجای آنهمه دانشگاههای مشهورجهان. صرفا برای آنکه اورا زیر نظر خودش وبا خصوصیاتی که در نظرداشته تربیت کند  به دانشکده افسری تازه تاسیس شده در تهران میفرستد .

           بسیاری از تحقیق کنندگان اروپائی نوشته اند :

 رفتار ناهنجارخانوادگی و تعصبات مذهبی مادرو دعواهای پرسروصدا وپرجنجالش درخانه با حضور     اطفال از محمدرضای پنج شش ساله شخصیتی ساخت  ( رویائی – خیال پرداز – با تصوراتی غیرعلمی   درزمینه ماورالطبیعه –  که قصه هایش در تاریخ آمده – و سخت مذهبی ) که پیوسته اورا در مقابل مدرنیته وروشنگرائی ها وبیان عقائدی که باخصویات فکریش هم آهنگی نداشت  دوچارتردید میکرد

  پدر با اقداماتش در زمینه تعلیم و تربیت- همان بلائی را بر سر او آورده که خودش در قزاقخانه دوچار  شده بود در نتیجه علاوه بر کاستی های فراوانی که از ناحیه مادر به او تحمیل گردید   (دو عقده کاملا متضاد)هم بر اثر اقدامات پدر در ضمیر او جای گرفت

 اول –  بعلت عدم قدرت پاسخگوئی به پدر وتحمل عقائد و فرامین او «دوچار عقده خود کم بینی »شد

 دوم –  به سبب آنکه زیاده روی در احترامات نابجا در مقامات ومراجع رسمی بمنظور خوش آیند رضاشاه باب روز شده بود   «گرفتار عقده خود بزرگ بینی» گردید

که جدال این دو عقده در روان سیال شاه به گواهی بسیاری از کاوشگران اروپائی اورا دوچار تزلزل وعدم ثبات میکرد .  متاسفانه  گرفتاری های مختلف بین المللی و داخلی چنان شاه را در خود غرق کرده بود که هرگز مجال بازبینی در عقده های ثبت شده در ضمیرش را پیدا نکرد، در نتیجه  چنین وضعیتی هرگز اورا رها ننمود.  بگونه ایکه  همگان شاهد بودند این(تزلزل  ودوگانگی شخصیت) در ماههای آخر سلطنتش در تمام زمینه های سیاسی واجتماعی کشور تجلی نموده 

   

                                        دگرگونی نظام سیاسی  کشور:

         یرواند آبراهیمیان در کتاب «ایران بین دوانقلاب » مینویسد : با هجوم نیروهای انگلیس و وشوروی در شهریور 1320 وفروریختن پایه های سلطنت رضاشاه ( یک حاکمیت یک نفره ) یک مرتبه ارکان و نظم امور را در همه زمینه ها درهم ریخت.

     زنده یاد دکتر عزت اله همایونفردر سخنرانی هایش میگفت : حکومت ایران در دوران هردو پهلوی ها مانند یک چلچراغی بود ازکریستال الوان( بسیار زیبا و ارزشمند) ، ولی اشکال عمده ایکه برای صاحبانش  داشت ، آن که فقط( به یک میخ )در سقف مینائی ایران آ ویزان بود ، که تنها با یک لرزش جای آن میخ شل شد و چلچراغ فروافتاد وبکلی خوردگردید، بگونه ایکه دیگرقابل استفاده نبود .

در سال 1320 بمحض آنکه رضاشاه بالاجبار از سلطنت استعفاکرد و ناگزیرشد به خارج از ایران برود: 

       بسیاری از افسران از پایتخت گریختند زیرا تصورشان این بود که قشون روس وانگلیس آنها را دستگیر و تبعید خواهند کرد .  

      با اعلام انحلال آرتش سربازان لخت وگرسنه در خیابانها رهاشدند وناگزیر با پای پیاده در نهایت سختی  به دهات وشهر های خود رفتند.

        در این زمینه یکی از نویسندگان اروپائی نوشته است .وقتی این سربازان فقط با یک پیراهن وبدون بالاپوش و شکم گرسنه ونداشتن دیناری پول در خیابانهای تهران وپاره ای شهر های بزرگ رهاشدند  وخیابان ها تقریبا سفید پوش شده بود . همگان تصورشان این بود که یک شورش عظیم براه خواهد افتاد و سربازان گرسنه ودربدر شده دست به غارت وچپاول فروشگاه ها وخانه های مردم خواهند گذارد . ولی، هیچ اتفاقی نیفتاد و این سربازان نجیب ایرانی حتی برای سد جوع  هم به هیچکس تجاوز نکردند  (( انوقت بود که فهمیدم ملت ایران چقدر نجیب وشریف است ))که متاسفانه گرفتار حکومت های خودکامه ستمگر ویا استعمارگران بیدادگر شده اند .

       سیاست مداران کهنه کار، که رضاشاه آنها را باجبار بازنشسته کرده بود. و در نتیجه در خلوت خود زخمهای درد آلود روحی خویش را درمان میکردند، با شتاب به صحنه عمومی بازگشتند( دوباره به صحنه آرائی های مردم فریب پرداختند )

      رهبران مذهبی که دردوران رضاشاه اوقاتشان را در کتابخانه ها ومدارس مذهبی میگذراندند. وسردر کتاب داشتند .به درس وفحص مسائل دینی میپرداختند ، ناگهان سربرداشتند وحوزه های علمیه را تبدیل به مراکز وعظ وخطابه نمودند . مردم را به مساجد فراخواندند تا عقده های سرکوفته را بدست مردم ساده دل باز گشائی نمایند . وکشور را ( چنانکه دلخواه پاره ای سیاست های جهانی هست صحنه مبارزات ایدئولوژی کنند ) تا از آب گل آلود ماهی بگیرند .

         روشنفکران وتحصیل کردگان که به دانشگاههای داخل و خارج ایران راه یافته بودند و بعلت نظم خاصی که در محیط بسته دانشجوئی آنروز ایران وجود داشت، سر در کتاب داشتند، و طبیعتا کمتر سیاست های جهانی را میشناختند .« بعلاوه در سن وسالی نبودند که یاد آوری روزهای سیاه و آلوده دوران آخرین پادشاه قاجارآنها را متوجه وخامت اوضاع نماید تا ازمیزان گرفتاری های اقتصادی واجتماعی آنروزگار اطلاع دقیقی بدست بیاورند »به اقتضای جوانی وناپختگی وبی اطلاعی از مرز هرج و مرج  با  یک فضای باز سیاسی واجتماعی درکمال  ساده دلی و هیجان ناشی ازدرهم ریختگی به قصد ساختار یک کشور جدید وآزاد سربرداشتند .( که خیلی زود بعلت ناآگاهی کافی از حیله ها وبازی های پس پرده کهنه رندان بازیگر) در دام پاره ای جمعیت ها واحزابی افتادند که بجای ساخت وساز مملکت بیشتر چشم به تخریب داشتند . 

       احزاب و جمعیت های خلق الساعه سیاسی شکل گرفت و شروع به دخالت در امور سیاسی نمودند . بعضی  از آن احزاب و جمعیت ها  به اتکاء پاره ای سیاست ها و پشتیبانی مالی ومعنوی وحتی نظامی بیگانگان خود را رهائی بخش وآزادیخواه خواندند و جوانان بیتجربه را بدور خود جمع کردند  ( خواستار فرو ریزی رژیم گردیدند )

        نمایندگان چاپلوس ومتملق مجلس شورا، که  تا کمر جلوی رضاشاه خم میشدند وبرای دست بوسی از یکدیگر سبقت میگرفتند ، جسارت بخرج دادند. وعلیه رضاشاه شروع به شعاردادن کردند  وهزاران اتهام ناروا بر ارباب خود وارد نمودند ، تا شاید از این طریق راهی بین مردم بازکنند.

      در کتاب سلسله پهلوی به روایت تاریخ کمبریج آمده است : در سال 1320شمسی(1941 میلادی)واقعیت این بود که ایران در اشغال نیروهای شوروی وانگلیس قرار داشت. ( بعد هم آرتش امریکا به آنها اضافه شد). وآنها بر تمام امور کشور تسلط پیداکرده بودند . تمام دلمشغولی آنها هم (حفظ شبکه ارتباطات بود)که بتوانند  تسلیحات لازم را به شوروی برسانند و کوشش داشتند که جریان نفت ایران دوچار وقفه نشود تا کشتی ها وهواپیماهای متفقین قادرباشند مقابل آلمان و هم پیمان هایش بایستند ، بدین سبب مسئله رژیم ایران وچگونگی سلطنت محمد رضاشاه برایشان اهمیت خاصی نداشت . آنها تمام جهد خود را در راه حفظ منافع استراتژیک خود بکار میبردند . و در حقیقت  در آن روزهای بحرانی سرنوشت کشوربلازده ایران مانند اواخر دوران قاجارها دومرتبه بدست سفرای دو کشور شوروی وانگلستان افتاده بود . 

      ولی رئیس دولت « ذکاء الملک فروغی» با بیداری کامل وخردگرائی وملایمت سعی میکرد  بتدریج بر اوضاع مسلط بشود تا شاید نظم وقاعده ای برای روند سیاسی واجتماعی ایران بوجود بیاید .

        یکی از بزرگترین کارهائی را که فروغی توانست بانجام برساند آن بود که وقتی کنفرانس سران سه کشور باحضور« روزولت – چرچیل – استالین » در بحبوحه جنگ جهانی در ایران تشکیل گردید، سران سه کشور را وادارنمود تا سند تخلیه وحفظ استقلال وتمامیت ارضی ایران را امضاکنند.که بعد از جنگ از تمام سرزمین های ایران بیرون بروند . 

       بی ثباتی سیاسی در آن سالها موجب گردیده بود که  کشور از یک آشوب اجتماعی به آشوبی دیگر، از یک بحران سیاسی به بحرانی دیگر واز یک بلوای دیپلماتیک به بلوائی دیگر دوچار میشد.

       در شانزده سال پادشاهی رضاشاه . دولت گروه های ذی نفوذ را کنترل میکرد، در نتیجه بر کشمکشهای داخلی بین قدرتمداران سرپوش گذارده بود. وبتدریج میرفت که ( جامعه دگرگون شود) زیرا

       یکی از شگرد های دوران رضاشاهی آن بود که اکثریت زمین داران  وملاکین و ذینفوذان جامعه یا در مجلس شورا نشسته بودند ویا در دولت راه پیدا میکردند . در نتیجه خود آنها دست اندرکار ایجاد نظم موجود میشدند . وطبیعتا قشر بزرگی از طبقه جوان که تحصیلاتی داشتند واز اروپا برمیگشتند و نمیتوانستند خود را با آن روند ونظم حاکم منطبق کنند منتظر فرصت بودند . که خروج رضاشاه از ایران و اشغال کشور وسیله آرتش های بیگانه این فرصت را فراهم آورد .

     خانم زهرا شجیعی در کتاب نخبگان سیاسی (تحت عنوان عصردوم مشروطیت ) در یک جمع بندی مینویسد : در شانزده سال پادشاهی رضاشاه از 1305 شسی تا شهریور1320فقط «هشت نخست وزیر- ده کابینه دولت – پنجاه وزیر که مجموعا 198 منصب وزارت را اشغال کردند، به صحنه سیاسی ایران وارد شدند .  هفت دوره قانون گذاری از دوره ششم تا دوره سیزدهم مجلس شورای ملی بصورتی منظم تشکیل گردید 

     بمحض فروریختن نظم دوران رضاشاهی. این روند از میان رفت و دولت هائیکه بر سر کار میامدند حد اکثر هشت ما وبعضی از انها فقط یک ماه بر سرکار میماندند. وبا اختلافاتی که لیدرهای مجلس بوجود میآوردند ناگزیر به برکناری میشدند وباز دولتی تازه وکشمکشی تازه شروع میشد . در ان سالها مجلس محل قدرت نمائی بعضی از نمایندگانی شده بود که در دوران رضاشاه از قدرت کناربودند .

      با تشکیل دوره سیزدهم مجلس در تاریخ اول آذرماه 1320 شمسی. باصطلاح عصر«سوم مشروطیت » شروع شد .  نمایندگان این دوره چون در دوره رضاشاه انتخاب شده بودندتقریبا همان روند گذشته را ادامه دادند  وچند قانون مهم هم در آن دوره به تصویب رسید .جز یک مورد که میدانی برای کشاکش چپگرایان پیداشده بود

          1 – قانون استخدام دکتر ملیسپو مستشارمالی برای تنظیم امور مالی واقتصادی ایران 

          2 – قانون پیمان دوستی بین دولت شاهنشاهی ایران ودولتهای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و پادشاهی انگلستان 

          3 – در دنباله عقد قرارداد مودت بین دولت ایران  ودولتهای متفق . کنفرانس سران سه دولت متفق (امریکا – انگلستان – شوروی  ) روز پنجم آذرماه 1322(مطابق با 27نوامبر 1943 میلادی ) در تهران تشکیل شد  وپس از خاتمه کنفرانس که مدت پنج روز بطول انجامید از طرف هرسه دولت متفق طرح متن قرارداد سه جانبه مبنی بر تضمین  کمک اقتصادی به ایران  وشناسائی تمامیت ارضی واستقلال سیاسی و حاکمیت ایران امضا شد  واعلامیه ان رسما تسلیم دولت ایران گردید.     

 دولت فروغی روز 24 آذرماه 1320 لایحه پیمان اتحاد بین دولت ایران و دو دولت شوروی  وانگلیس را تقدیم مجلس نمود .   واین لایحه در(کشاکش لیدرهای مجلس ) برای نخستین بارپس ازحدود بیست سال با مخالفت بعضی از نمایندگان مواجه شد ووسیله ای پیداکردند تا خودی بنمایند ، وعاقبت هم با اکثریت 80 رای از 93 رای نمایندگان حاضر درجلسه  ماده واحده در 6 بهمن 1320 بتصویب رسید .

          ماده واحده – مجلس شورای ملی ، پیمان اتحاد بین دولت شاهنشاهی ایران  ودولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی وانگلستان را که مشتمل بر 9 فصل میباشد و در تاریخ 24 آذرماه 1320 شمسی، از طرف نمایندگان سه دولت پاراف شده تصویب وبه دولت اجازه میدهد امضاء ومبادله شود. این قانون که مشتمل بر یک ماده  ومتن پیمان اتحاد پیوست آن میباشد  در جلسه ششم بهمن ماه 1320 به تصویب مجلس شورای ملی رسید .

           بمنظور آنکه شما خوانندگان این کتاب دریابید که در آن روزگار وضعیت اجتماعی وسیاسی کشور چه صورتی داشت دو مطلب را برایتان نقل میکنم .

             1 – در آن روزها ی پر هیاهو که حزب توده سربر آورده بود و پاره ای لیدر های سیاسی هم با آزادی تمام باهمکاری با آن حزب  میتوانستند هرچه میخواهند بگویند ، هیچ مرجعی هم نبود که از ان ها بازخواست نماید وعلاوه بر روزنامه های متعدد حزب توده  هریک از لیدرهای مختلف هم  روزنامه هائی را اجیر کرده بودند .. (ذ کاءالملک فروغی را متهم به جیره خواری انگلستان می نمودند) وبا عناوین مختلف اورا مورد حمله قرار میدادند . از آن جمله درجلسه ششم بهمن ماه که او در جلسه مجلس در باره لایحه اتحاد سه جانبه با ایران توضیح میداد . یکی ازتماشاچی ها که به هوچیگری مشهوربود از میان تماشاچیان بوسط تالار جلسه پرید و با سنگ به نخست وزیر حمله کرد بگونه ایکه سر او را پشت تریبون مجلس شکست . ونظم جلسه بهم خورد . ولی فروغی که با روشن بینی کامل میدانست هرطور هست باید این لایحه از تصویب بگذرد   . پس از نیم ساعت با سر بسته پشت تریبون رفت (وگفت که : جمله معترضه ای بود که کلام بنده را قطع کرد ، البته جای تاسف است ولی جای تعجب نیست ) وبه دنباله مطلب پرداخت .

      و هنگامیکه جنگ پایان یافت ودولت شوروی از تخلیه شمال ایران خودداری نمود .تنها سند معتبری که درمجامع بین لمللی مطرح مذاکره واقع شد همین سندی بود که  به اهتمام ذکاء الملک فروغی تنظیم شده بود  ودر رهائی ایران سهم عمده ای داشت  .    

          2 – باز برای آنکه توجه فرمائید چه هرج ومرجی کشور را فراگرفته بود به تعداد کابینه هائی که ظرف دوسال دوره سیزدهم مجلس شورا بر سرکار آمدند نظری بیافکنید .

           فروغی که برگزیده رضاشاه بود ناگزیرشد روز 12 اسفند 1320  استعفا کند  وکتاربرود 

           علی سهیلی روز 18 اسفند نخست وزیر شد 

                          روز 8 مرداد 1321 استعفاکرد یعنی فقط پنج ماه نخست وزیربود 

        احمد قوام (قوام السلطنه ) روز 13 مرداد 1321 نخست وزیر شد 

                          روز 30 دیماه 1321 بر اثر فشار لیدرهای مجلس شورا  ناگزیر به ترمیم کابینه    

                         خود شد ولی عاقبت روز 16 بهمن  1321 مجبور به استعفا گردید  فقط شش ماه    

                          نخست وزیر بود . 

         علی سهیلی روز 28 بهمن  1321 دوباره نخست وزیر شد 

                     ولی بر اثر فشار مجلس واحزاب در تاریخ23 آذرماه 1322   استعفا کرد     ولی دوباره با ترمیم کابینه اش با نظر لیدر های مجلس  انتخاب گردیدوکابینه جدیدی را معرفی کرد 

                      روز 25 اسفند ماه 1322 استعفای خود را به مجلس چهاردهم داد  

انتخاب دوره چهار دهم مجلس در دوره نخست وزیری سهیلی انجام پذیرفت . مجلس روز اا اسفند1322 افتتاح شد

           محمد ساعد مراغه ای اولین نخست وزیری است که روز 8 فروردین 1323در مجلس چهاردهم  به نخست وزیری انتخاب شد 

ظرف دوسال کابینه ها آمدند ورفتند  وکشور در هرج ومرج کامل بسر میبرد .

        

 از پیش اشاره شد که با تغییر سلطنت بکلی مملکت دگرگونه شد . نمایندگان مجلس دوره سیزده به بازداشت پاره ای از متنفذین  ورجال سیاسی در دولت های گذشته سخت اعتراض کردند  واز دولت خواستند که لایحه عفو عمومی تمام بازداشت شدگان را به مجلس بیاورد . در نتیجه ( فرمان عفو عمومی در دولت فروغی صادرگردید )

   باصدور این فرمان عده ای از روسای طوایف ایلات و عشایر  وصاحبان نفوذ یا در تبعید بسر میبردند ویا از نظر اقامت وسکونت محدودیت هائی داشتند ، آزاد شدند . طبیعتا با روحیه ای پرخاشگرانه  وناراضی از اوضاع و عصیان زده به موطن خود باز گشتند . و از ضعف دولت  وعدم تجربه وقدرت پادشاه استفاده کردند  وبمنظور جبران قدرت گذشته خویش آرام ننشستند ، بکلی از قوانین  ومقررات مملکتی سرپیچی نمودند و خود را آزاد از هر قیدو بندی دانستند وبر ضد دولت مرکزی قیام کردند  . در نتیجه موجبات نا امنی کشور و گرفتاری های مختلف را برای دولت فراهم آوردند .

     اغتشاش در صفحات فارس وخراسان شروع گردید . وسراسر منطقه به آشوب کشیده شد  بدنبال آن کردستان ولرستان  و(آذربایجان شرقی وغربی) بدست یاری احزاب چپ تند رو و اشغالگر شمالی زمزمه های مخالفت با دولت مرکزی را آغاز کردند و دست به یک عصیان و تمرد کامل زدند که بکلی امنیت منطقه مختل شد  وتمام ان صفحات را چریک ها وعشایر خود سر زیر فرمان خود گرفتند . دنباله این گرفتاری ها  (ناصر قشقائی ) پس از آزادشدن  و مراجعت به میان طایفه وایل خود به جمع آوری نیرو پرداخت  وبا بدست آوردن سلاح های دولتی  وکمک هائی که از ناحیه  یکی از دولت های اشغالگر بدست آورده بود  شهر شیراز را محاصره کرد  وبا قتل چند تن از افسران آرتش از جمله فرمانده پادگان سمیرم ( حسنعلی قشقائی ) امنیت را در ان نواحی از مردم سلب کرد 

            توجه داشته باشید که مملکت در اشغال قوای بیگانه قراردارد و آرتش ایران بدون قدرت کافی است و آزادی عمل ندارد .و هر حرکت آرتشی را اشغالگران حمل بر ضد خودشان میکنند ومانع نقل وانتقال قوای ارتشی هستند 

            در همین هنگامه در شهریورماه 1322 . از طرف نیروی انتظامی دو دولت شوروی وانگلستان ، عده  بیشماری از رجال سیاسی ، افسران آرتش  وکارمندان دولت  وروزنامه نگاران را به اتهام  همکاری با آلمان  وتشکیل ستون پنجم توقیف و در اراک زندانی کردند .

              

          

               

       

 

 

 

 

       

   

      

       

                                                 

   

     

     

    

 

   

      

    

          

 

 

           

 

   

            

          

 

                 

  

  

   

PAGE  

PAGE  22

Shah 2

شاه 2

                               محمد رضاشاه و دوره چهاردهم مجلس شوارا

          برتونی مبر حقوق دان و جامعه شناس میگوید :وقتی  خود خواهی فردی،برای جامعه بصورت    

          قانون در آمد، باید فانوس برداشت  ودر روز روشن بدنبال عدالت و انسانیت گشت .

اگر ادوار مشروطیت  و مجلس شورای ملی را به چند دوره تقسیم کنیم ، بحق باید گفت که دوره چهاردهم مجلس شورا میتوانست یکی از ادوار سرنوشت ساز در کشور باشد .و نمایندگان مجلس در 

آن دوره میتوانستند  پایه گذار واقعی یک خط مشی صحیح  وقابل قبول برای ایجاد دموکراسی واجراء عدالت اجتماعی گردند ، و ترتیبی را اتخاذ کند که مردم عادی بخوبی فراگیرند چگونه دموکراسی را حفظ نمایند . و چطور عدالت اجتماعی را بگستره مملکت  تعمیم دهند .

       نمایندگان دوره چهاردهم  این دین عظیم را به ملت ایران بدهکار هستند . زیرا دوره چهاردهم  مجلس ، نخستین  وتنها مجلسی بود که هرگز زیر فشار زورمداران داخلی قرار نداشت  ، یعنی نه رضاشاهی جود داشت ، ونه اینکه هنوز محمد رضاشاه اصلا قدرتی بحساب میآمد، ودولت هاهم عملا دست بسته  مجلسیان بودند در نتیجه  مشت های اهنین دیکتاتوری تبدیل به دستکش های مخملین شده بود  که متاسفانه دیکتاتورچه ها آنرا با ظرافت کامل بکار میبردند .

     رجالی که در طول تاریخ همیشه از غفلت مردم سوء استفاده نموده و (دیکتاتوری را تقبیح مینمودند ولی هرکدام  آنرادر ضمیر خویش حفظ میکردند ) بنا به اقتضا ی روز نقاب خود را عوض کردند تا مردم ساده اندیش باز هم نقش آنها را در ادوار گذشته فراموش نمایند وبه صورتک های خوش نمای روز دلخوش باشند . 

        ملتی در بیخبری باقی ماند . شاه جوان وساده دل یا دست آویز ملعبه رجالی شد که ( کهنه بازیگر بودند ) ویا ظاهرا بعنوان یک شاه دموکرات در خانه اش نشست و تماشاگرشد  که( دوره آخرین پادشاه قاجار را تداعی میکرد ) و دولت که با هزاران گرفتاری خارجی وداخلی دست بگریبان بود .اساسا بازیچه مجلسیان گردیده ودست به هرکاری میزد مورد ایراد واعتراض ذعمای مجلس قرار میگرفت .در نتیجه چنین وضعیتی مردم تسلیم همان رجالی شدند که در(( دوره قاجارها بر سرکار بودند  ودر دوره پهلوی اول سر بر آستان او میسائیدند))  ودر دوره چهاردهم هم با صورتک های مردم فریب، خود را بجامعه نا آگاه تحمیل کردند ( و مردم  هم تصورشان این بود  دموکراسی وآزادی یعنی همین)

      هرج ومرج کامل از عدم حضور یک شاه باقدرت و یک دولت قانون مدار.موجب شد که انتخابات بصورتی دیگر در گروفعالیت های نابهنجاری قرار بگیرد .  خان ها – ملاکین بزرگ – سران آرتش  – آخوندیسم  با همکاری  واعمال نظر مستقیم عمال انگلستان و شوروی  انجام میشد . که بنوشته بسیاری ار بیغرض ها صدبار بدتر از دوره پهلوی اول بود .

خانم زهرا شجیعی در کتاب نخبگان  تاریخ مینویسد : انتخابات دوره چهاردهم  هنگامی صورت گرفت  که نیروهای نظامی کشور های متفق، ایران را در اشغال خود داشتند .  احزاب  رنگارنگ سیاسی که با مرام های مختلف ایجادشده بودند بفعالیت پرداختند درنتیجه انتخابات زیرنفوذ گروه تند روئی که تحت فرمان  بیگانگان  و همچنین معدودی از سیاستمدارن داخلی قرار داشتند انجام گردید .

    نکته شایان توجه این دوره  (انتخاب  هشت تن از اعضا هیئت رئیسه حزب توده – دکتر محمد مصدق – سید ضیاالدین طباطبائی )بود که  تمام فعالیت های دوساله مجلس را زیر سلطه خود گرفتند وعملا مجلس تبدیل به زورخانه ای شد که معدودی میدان دار در آن به کشتی گرفتن میپرداختند  وآنچه مورد نظر وتوجه مجلسیان نبود0 (کیفیت اجتماعی وسیاسی روز کشور ومردم بود) .

در نتیجه بیشتر عمر مجلس با تشنجات داخلی ناشی از اختلاف عقیده و عدم تجانس  و اختلاف سلیقه گروه های فعال گذشت . که بحق باید گفت تحریکات دولت های خارجی هم در آن رل اساسی داشت .

        دو فراکسیون در مجلس تشکیل شد :

        فراکسیون اقلیت .  به سردمداری وگردانندگی دکتر مصدق وهمکاری کامل  اعضا حزب توده که به آن فراکسیون پیوستند ودر تمام دوره چهاردهم مجلس دست در دست هم، مشکل آفرین شدند

        فراکسیون اکثریت به سردمداری سید ضیا الدین وهمکاری دکتر طاهری و گروهی دست راستی  شناخته شده که متصف به همکاری با انگلستان بودند توانستندعملاچرخ های فعاله کشور را از کاربیاندازند .  ومانع هراقدامی در راه اسایش مردم بشوند 

        و در آن دوران پر هرج و مرج ناشی ازاشغال بیگانه مجالی نه برای دولت و نه برای مردم باقی بود تا گامی بسوی بهبود اوضاع بردارند .شاه هم هنوز مهره ای نبود که قابل اتکاء باشد.

       از همه بدتر فعالیت  آخوندیسم بود که از همین هرج و مرج سود بردند . سید ضیا که خود پرورده آخوندیسم وسیاست انگلستان بود آنها را تقویت میکرد  . و دکتر مصدق هم با همکاری با سید ابوالقاسم کاشانی در واقع سنگر تقویت آخوندیسم شد  باین جهت آنها هم درآن هنگامه، بسیار زیرکانه وبا برنامه  منظم به ایجاد پایگاههای قدرت خود پرداختند . وآهسته آهسته راه خود را بین عامه باز کردند. 

      محمد رضاشاه  کاری را که بسیا ر میپسندید و با روحیه اش سازگاربود   وظاهرا هم با مسائل سیاسی روزسرو سری نداشت  همیاری ومعاشرت با آخوند های حوزه قم بود  زیرا تصور میکرد که آخوندیسم در تحکیم پایه های قدرت او موثرهستند ودر مواقع لزوم از او حمایت خواهند کرد  .

     

       خانم شجیعی در کتاب نخبگان سیاسی ایران مینویسد :   از جمله وقایع مهمی که در این دوره مجلس روی داد ( ردکردن اعتبارنامه سید جعفر جواد زاده « معروف» به پیشه وری بود) .

       اکثریت قاطع مجلس معتقد بودند که این آقای سید جعفر جواد زاده که به لباس و لقب پیشه وری در آمده کسی است که در31خرداد 1299در موقع تاسیس حکومت جمهوری کمونیستی در گیلان بعنوان (کمیسر خارجه) دولت کمونیستی بریاست میرزاکوچک خان معین شده بود که نام رسمی دولت خود را حکومت جمهوری شوروی در ایران گذاشته بود .

        بدین سبب اعتبارنامه اورا مردود شناختند . که اوهم پس از رد اعتبارنامه اش به آذربایجان رفت وبه دست یاری شوروی ها در آذر ماه همان سال فرقه دموکرات آذربایجان را تشکیل داد.  

        به تبعیت از او و حمایت دولت شوری در کردستان هم (قاضی محمد ) حکومت جمهوری کردستان رابوجود آورد . 

                  مجلس چهاردهم و تشکیل دولت های ناپایدار وادامه هرج و مرج در کشور 

          در دوران رضاشاه رسم بر این بود که شاه شخصا  رئیس دولت را انتخاب میکرد وبرایش فرمان صادر میگردید وبعد دفتر مخصوص با یک نامه ای دولت منتخب شاه را به مجلس معرفی مینمود که طبیعتا دیگر جائی برای بحث و گفتگو در باره صلاحیت ویاعدم صلاحیت وجود نداشت .و مجلسیلن هم جرئت ندشتند به این روش اعتراض کنند.

       اما، در دوره محمد رضاشاه تا مدتی این رسم بهم خورد و قضیه باصطلاح رنگ دموکراسی بخودش گرفت و هرگاه تعیین رئیس الوزرا جدیدی ضرورت مییافت . ابتدا شاه وسیله رئیس مجلس به نمایندگان پیغام میداد که آنها شخصیتی را معین کنند . که مجلسیان پس از شور بین فراکسیون ها فردی را بین خود انتخاب میکردند وبه اصطلاح به او ( رای تمایل میدادند ) و رئیس مجلس گزارش این رای تمایل را به دفتر مخصوص شاه میفرستاد و بعد پادشاه با توجه به نظر مجلس برای آن شخصیت فرمان نخست وزیری صادر میکرد .بعدهم رئیس الوزرا ، وزیران خود را معین مینمود وبرای گرفتن رای اعتماد به مجلس معرفی میکرد . که این خود داستانی بود . زیرا گاهی میشد که مجلسیان با توجه به شخصیت پاره ای از وزرا به کابینه رای اعتماد نمیدادند ویا بعضی از نمایندگان مثلا با وزیری نظر شخصی داشتند .آنوقت تریبون مجلس را وسیله این تصفیه حساب قرار میدادند ، بگونه ایکه هفته ها رای اعتماد طول میکشید و مملکت معطل میماند و دولت هم در انتظار آری یا نه مجلس مینشست .  

      در دوره چهاردهم  .وقتی اعتبارنامه های نمایندگان  تصویب شد .یعنی  مجلس آماده برای انجام وظیفه نمایندگی گردید . پس از مدتی شور وبررسی مجلس به «محمد ساعد مراغه » برای نخست وزیری  رای تمایل داد .

         در واقع این نخستین دوران مشروطیت جدید  وبروز دموکراسی است که نمایندگان  این دوره ازمجلس مدعی آن هستند و معتقدند که صرفا با رای آزاد مردم به مجلس آمده اند و  بخصوص چند تن لیدر های مشخص آن مجلس خود را صاحب اختیار مطلق میشناختند و هرطور میخواستند عمل میکردند و اصلا توجهی به این امر نداشتند که مملکت وقتی هیئت دولت ندارد کارهایش معطل میماند . اغلب نمایندگان صرفا به« خودخواهی های خود میاندیشیدند» وبآنچه اعتنا وتوجه نمیکردند  قوانین ومقرراتی بود که دموکراسی را در جامعه متبلور میکرد

       شاه  رای تمایل مجلس را پذیرفت وساعدمراغه را در تاریخ 27 اسفندماه 1322 شمسی مامور تشکیل کابینه نمود . ساعد روز 6 فروردین 1323 هیئت دولت خود راکه سیزده نفر میشدند بحضور شاه معرفی کرد .وشاه ازطریق دفتر مخصوص، دولت را به مجلس معرفی نمود تامجلس به آنها رای اعتماد بدهد. دولت روز 8 فروردین در جلسه مجلس حاضرگردید تا نمایندگان به بررسی بپردازند . یکهفته این شور وبررسی وگفتگوهای مخالف وموافق ادامه یافت عاقبت هم باوجود آنکه ساعد با رای تمایل خود مجلس به نخست وزیری انتخاب شده بود  مع الوصف نتوانست رای اعتماد بدست بیاورد وپس از یک هفته ناگزیر روز 16 فروردین استعفا نمود رفت .

        اما مجلس دوباره به شخص ساعد رای تمایل داد (( بشرط آنکه پاره ای از وزرایش را با نظر لیدرهای مجلس انتخاب بکند )) که در واقع این اولین پارتی بازی و قوم وخویش بازی لیدر های تازه به مجلس امده بود . روز بعد ساعد مجددا دولت تازه اش را به مجلس معرفی کرد . با رعایت خواسته  لیدر های مجلس از آنجمله خویشاوند نزدیک آقای دکتر مصدق به وزارت مشاور تعیین گردید (مرتضی قلی بیات )

       مجلس ده روز روی برنامه دولت و وزرا به غور وبررسی پرداخت عاقبت روز 27 فروردین به دولت ساعد مراغه ای رای اعتماد داد . 

      دولت، تازه  مشغول انجام وظایفش شد وفقط حدود بیست روزاست برسرکارآمده که بعضی از نمایندگان همین مجلس دولت را استیضاح کردند ،قریب دو هفته بین دولت و مجلس بر سر استیضاح بحث و جدل و گفتگو بود وعملا باز مملکت معطل مانده  که آیا دولت پس ازپاسخ به استیضاح رای اعتماد خواهد گرفت یا نه  . بالاخره  روز 28 اردیبهشت ماه مجلس باز به  دولت رای اعتماد داد.

      ولی دولت ساعدچنان زیر فشار بعضی از نمایندگان پر توقع مجلس قرار داشت که بکلی از کار باز مانده بود بهمین سبب روز چهارم شهریور، از روی ناچاری  استعفای دولت را به شاه و مجلس فرستاد  یعنی عملا دولت فقط سه ماه کار کرده بود .که فلج شد

     دوباره روز پنجم شهریورماه یعنی یکروز بعد از استعفای دولت ، فراکسیون های مجلس که عبارت بودند از ( آزادی – میهن – اتحاد ملی)باهم توافق کردند وبا اکثریت یکباردیگر به ساعد مراغه برای نخست وزیری رای دادند .

 ساعد سومین بار هیات وزیران خود را روز 15 شهریور 1323 به مجلس معرفی نمود  وباز هم ده روز طول کشید تا مجلس در روز 26شهریورماه به هیئت دولت ساعد مراغه رای اعتماد داد. 

  

                                     داغ شدن بازار نفت در دوره چهاردهم مجلس   

  در زمان نخست وزیری « علی سهیلی در سال 1322»درست در بحبوحه هرج و مرج ایران واوج اشغال کشور وسیله آرتش های بیگانه  سه ( شرکت بزرگ نفتی  شل انگلیسی – استاندار واکیوم امریکائی – سینگلر امریکائی )به دولت پیشنهادکردند که به آنها اجازه داده شود در خارج از حوزه امتیاز شرکت نفت انگلیس وایران به تفحص ومطالعه بپردازند . 

        دولت سهیلی که طبیعتا زیر فشار اشغال آرتش های بیگانه نمیتوانست کار هارا بصورت طبیعی بجریان بیاندارد، از ترس جنجال گروه های چپ و توده ای ها وپاره ای از لیدر های تند رو مجلس این پیشنهاد هارا مخفی نگهداشت،  تا در باره اش با کمک دو تن کارشناس امریکائی بنام ( هربرت هو  وکرتیس )راکه در استخدام گرفته بود مطالعه نماید  وبعد از روشن نمودن نکات لازم آنرا به مجلس بیاورد، که قضیه با استعفای سهیلی از نخست وزیری بلاتکلیف باقی ماند.

         در دولت ساعد  دوباره مسئله مطرح گردید . و آز آنجاکه قضیه جنبه  مطالعاتی داشت دولت در کمال اختفا و استتار ( ابتداکمیسونی را بوجود اورد، با حضور آقایان  عبداله انتظام –حسین پیرنیا – عباس آرام – دکتر نخعی و همان دو تن امریکائی کارشناس نفت ) که  قضیه را دنبال کنند، تا بتواند صورت روشنی به آن بدهند وبعد برای بحث وبررسی به مجلس بیاورد. 

         دو تن از نمایندگان توده ای عضو فراکسیون اقلیت که ریاست آنرا دکتر مصدق داشت بگونه ای از قضیه باخبر شده بودند، به این جهت روز 19مرداد 1323ناگهان اوضاع طبیعی در مجلس شورا بهم ریخت و فراکسیون اقلیت  به سیاست استتار دولت بشدت اعتراض کرد و دولت را زیر سئوال برد که چرا چنین امر حیاتی و مهمی را از مجلس پنهان کرده ؟. در نتیجه مسئله نفت از صورت اختفا بیرون افتاد و اقلیت که دنبال برانگیختن هیاهو علیه دولت بود .بدون آنکه به ماهیت امر توجه نماید .  موجب ایجاد یک هیجان و شورو غوغای عظیمی در میان مردم گردید . در نتیجه بحث وانتقاد مطبوعات شروع شد و بعضی از گروه های تند روی مجلس هرروز این مورد را پیراهن عثمان میکردند ودر مجلس جنجال به پا میشد بطوریکه عملا مجلس از تمام کارهای اساسیش باز مانده بود . وتقریبا تمام وقت نمایندگان به سخنرانی های بلند وطولانی مخالف و موافق علیه دولت میگذشت . وبتدریج جوی ایجاد شد که مسئله نفت  سرآمد همه امور کشور گردید .

    دکتر راد منش لیدر فراکسیون حزب توده در یک نطق مفصل ، نظر حزب را چنین بیان کرد :   ( به نقل از صورت جلسه مذاکرات مجلس )

     بنده با رفقایم با دادن امتیازات به دولت های خارجی  بطور کلی مخالفیم ، همانطور که ملت ایران توانست راه اهن را خودش احداث کند ، بنده یقین دارم  که با کمک مردم وسرمایه داخلی میتوانیم  تمام منابع ثروت این کشور را استخراج نمائیم . 

        سپس ایشان اعلام میکند که بهر حال و هر صورت ( حزب توده با دادن هرگونه امتیازی بهر دولت خارجی مخالف است )

   روزنامه های متعددی که یا وابسته به گروه های چپ بودند ویا نمایندگی حزب توده را داشتند با رکیک ترین جملات دولت ساعد را خائن به منافع حیاتی ملت ایران معرفی مینمودند.

         دولت شوروی در این میان  ، پس از این سرو صداها ی اقلیت مجلس  متوجه مذاکرات محرمانه شرکت های امریکائی شد ، موقع را برای درخواست امتیاز نفت سراسر شمال ایران مناسب تشخیص داد ودر4 شهریور ماه 1323  تقاضای خود راوسیله سفیر ایران در شوروی برای هیئت دولت ایران فرستادو چند روز بعد هم  هیئتی را بریاست « کافتارادزه» معاون کمیساریای ملی امور خارجه شوروی برای مطالعه و مذاکره  در باره موضوع به تهران اعزام داشت .

     انورخامه ای در کتاب خاطرات سیاسی خود مینویسد :  کافتارادزه به ایران آمد  وتقاضای استخراج نفت  شمال را  در یازده نقطه شمالی ایران به دولت داد. در محدوده  ((آذربایجان – گیلان – مازندران – سمنان – شمال خراسان )

       دولت ساعد دوچار گرفتاری بزرگی شد . از همه طرف زیر فشار قرار گرفت. زیرا اگر میخواست به این درخواست ها پاسخ مثبت بدهد عملا کشور را بین انگلیس و امریکا وشوروی تقسیم کرده بود .  ویک معضل بنیادی در کشور بوجود میامد. که اساس استقلال ایران را بخطر میانداخت.

       بدین سبب،  دولت روز 11 شهریور1323 پس از تبادل نظر ومذاکرات بسیار بر اساس همان سخنان رسمی دکتر رادمنش در مجلس شورا، تصمیم گرفت تصویب نامه ای صادر کند به این مضمون .

                             دولت ایران تا قبل از روشن شدن اوضاع اقتصادی ومالی دنیا  واستقرار صلح

                             عمومی تصمیم دارد از دادن هرگونه امتیازبه دولت ها وشرکت های خارجی

                             خود داری کند         هیئت دولت 

       روز 27مهرماه 1323 گزارش این تصویبنامه به هیئت رئیسه مجلس شورا تقدیم گردید ودر جلسه علنی مجلس قرائت شد .

        این اقدام شجاعانه ساعد مراغه در حکم خودکشی برای او و دولتش بود . ناگهان فضای پر هرج و مرج ایران تیره و تارشد . همه ارگان های چپ به سردمداری حزب توده وبه پشتیبانی ارتش شوروی قیام کردند . نمایندگان فراکسیون توده در مجلس هر روز دولت را بباد انتقاد و دشنام گرفتند . 

انور خامه ای مینویسد :حالا دیگر سخنگویان حزب توده  نه تنها از « تز» دکتر رادمنش دفاع نمیکردند  بلکه به ان نظریه سخت حمله مبنمودند

        در تاریخ 5 آبانماه 1323 حزب توده باتفاق شورای متحده کارگران ( با حمایت علنی آرتش شوروی) متینگ سیاری در تهران براه انداخت که قریب سه هفته ادامه داشت .شعارها همه بر ضد دولت ساعد و به پشتیبانی از پیشنهاد دولت شوروی بود .

        قضیه جالب این بود که حزب توده تعداد بسیاری از مردان وزنانی را که اصلا زبان فارسی نمیدانستند ، از شهر های شمالی ایران به تهران آورده بود  وهمه روزه آنها را راه میانداخت ومیبرد جلوی کاخ نخست وزیری تا  علیه دولت شعار بدهند  وچون اصلا نمیدانستند که ساعد مراغه ای کیست وقضیه چیست ؟  فریاد میکردند  مرگ برساعت  که همین جمله مورد بحث و گفتگوی سایر جرائد پایتخت شده بود .

       این متینگ ها به همراهی قدرت نمائی (سربازان شوروی با تسلیحات کامل در کامیون های سربازبر پشت سر تظاهرکنندگان) در خیابان های تهران  تا چند هفته آدامه داشت. همه سخن هم این بود که (وقتی شرکت نفت انگلیس  امتیازاتی در جنوب ایران دارد . چرا شوروی ها نمیتوانند در شمال ایران همان امتیازها را داشته باشند) .

      در نتیجه ساعد تنها چاره را در این دید که از نخست وزیری استعفا کند ، روز 18 آبانماه 1323 به حضور شاه رسید  واستعفای هیئت وزیران را روی میز گذاشت .

                                 شاه – حزب توده – مخالفین سلطنت – دکتر مصدق

      ابراهیمیان در کتاب ایران بین دو انقلاب مینویسد :  مجلس چهاردهم که عادی و ارام گشایش یافت بود، ناگهان به کانون حمله ای شدید علیه (شاه) تبدیل شد . در تقسیم بندی پست های کلیدی مجلس مخالفین شاه سخت اعمال نفوذ کردند .در نتیجه 

       کمیته نظامی که از لحاظ حفظ کنترل آرتش برای شاه ضروری بود . بدست پنج رئیس عشایری افتاد بود که در دهه های گذشته فشار حملات نظامی را تحمل کرده بودند ، بدین ترتیب ( دشمنان ارتش تصمیم داشتند سرنوشت آن را تعیین کنند )

        ضمنا گروه های ضد دربار وشاه برای یک همبستگی کامل نمایندگانی را تعیین کردند که عبارت بودند از فراکسیو ن ازادی «فرمانفرمائیان » از فراکسیون دموکرات «فرخ »از فراکسیون میهن «دکتر طاهری »از فراکسیون منفردین « دکتر محمد مصدق » که خط مشی وسیاست کلی مجلس رادر قبال شاه معین نمایند .  موقع بحث در برنامه دولت  این لیدر ها با ساعد نخست وزیر قرار گذاشته بوند که :

        1 – بودجه سالانه نیروهای مسلح (ماه به ماه) پرداخت بشود . تا آرتش از نظر مایحتاج روزانه به دولت وابسته باشد تا اینکه«شاه» نتواند در آن اعمال نفوذ وفرماندهی کند .

       2 – هدف دولت باید آن باشد که لایحه ای برای اصلاح آرتش و قانونی ساختن شیوه اداره آرتش  زیر نظر دولت را به مجلس بیاورد .

                 

                        صورت جلسه مذاکرات مجلس روز 25 مهر ماه 1323

  به این جهت بمحض انکه برنامه دولت در مجلس مطرح گردید مباحث و گفتگو ها صرفا به حملات همه جانبه ای علیه ارتش و شاه تبدیل شد . وقضیه سخت دنباله پیدا کرد 

        سخنگوی فراکسیون ازادی  استدلال کرد که شمار نفرات  آرتش باید کاهش یابد  وبرای حفظ آزادی های مدنی اساسا میبایستی دورباره آرتش سازماندهی بشود .

       فرد دیگری خواستار شد که قسمت عمده بودجه آرتش به شهربانی وژاندارمری اختصاص یابد و اصولا این هردو نهاد زیر نظر وزارت کشور قرار بگیرد .

        سومین پیشنهاد از همین فراکسیون ، خواستار رسیدگی عمومی به « مسائل مالی »و فعالیت های «خائنانه»افسرانی شد که خود خواسته با ( رضاشاه) همکاری کرده بودند 

        فراکسیون مستقل پیشنهادش بر لزوم فوری نظارت ( غیر نظامی ها)بر آرتش تاکید داشت 

       ( فرخ ) سخنگوی دموکرات ها که با آرتش درگیریهای شخصی داشت .به افشای فعالیتهای سیاسی  روسای ستاد ارتش به ویژه تشکیل آنجمن مخفی برای افسران محافظه کار پرداخت .

        این مباحث در مذاکرات مجلس با حملات شدید  سید ضیاءالدین به شرح زیر علیه شاه ادامه یافت:

        بیست سال تمام ، منابع کمیاب را در راه آرتشی بیکفایت ، فاسد ومستبد هدر داده ایم . این آرتش مردم را بوحشت انداخته . شهروندان بیگناه را دستگیر کرده  وبه ملت خیانت ورزیده . فرصتی عالی است  تا بودجه دفاعی را کاهش داده وآرتش را تحت نظارت ( مجلس ) در آوریم  ومهمتر از همه اینها 

(( رشته های پیوند  میان فرماندهان عالی رتبه  و «شاه » را قطع کنیم ).

        از آن جمله مسئله ای را که یکی از نمایندگان حزب توده در مجلس مطرح نمود ، آنکه کمیته ای تشکیل شود تا در باره اخراج افسران عالی رتبه ای که در شهریور 1320 از جبهه فرارکرده بودنداقدام فوری بشود  .

     معاون وزیر جنگ که در جلسه حضور داشت در پاسخ مطالب مطروحه آرتش اعلام داشت که ( قانون اساسی ) فرماندهی کل نیروهای مسلح را به شخص شاه واگذارکرده .

        دکتر محمد مصدق  در این موقع پشت تریبون قرار گرفت  با تشریح کوتاهی از جنبش مشروطیت ، آشکارا ادعا کرد  که « شاه به هیچ وجه حق ندارد در سیاست ملی مداخله کند » زیرا برابر اصول «قانون اساسی »وزرا در مقابل مجلس مسئول هستند  نه شاه . اگر شاه در سیاست ملی مداخله کند  میتواند مسئول باشد  واگر مسئول باشد پس بیشتر نمایندگان به این نتیجه خواهند رسیدکه ( پادشاهان هم ممکن است خلع بشوند ) همان گونه که وزرا تغییر میکنند . که در نتیجه چنین بیاناتی از ناحیه لیدر های ضد سلطنت در مجلس .دامنه اختلاف بین کمبته ها وفراکسیو نها سخت بالا گرفت که تب این مبارزات به میان مردم برده شد .در نتیجه هر روز جلوی بهارستان  تظاهرات برپا بود .

        سر ریدر بولارد وزیر مختار انگلیس  طی گزارشی به وزارت خارجه در تازیخ 2مای1944 طی شماره محرمانه 371/ persia 1944/34- 40187مینویسد :  مسئله شورش کارگری در اصفهان بحران جدیدی را بوجود آورد .که در نتیجه شهر اصفهان بکلی تعطیل گردید . در شهر حکومت نطامی اعلام شد .ولی کارگران با پشتیبانی  اتحادیه های وابسته به حزب توده  وبه سردمداری شخصی بنام ( تقی فداکار) بدون اعتنا به مقررات فرمانداری نظامی به آرتشی هائی که بعنوان محافظ کارخانجات معین شده بودند حمله بردند  وسد را شکسته وبه داخل انبارهای کارخانه راه یافتند و آنچه خواربار ومواد غذائی وجود داشت غارت کردند . وعملا شهر اصفهان در اختیار وابستگان اتحادیه های حزب توده درامد

      ا.ن.فاطمی در کتاب «قدرت نفت ودیپلماسی»چاپ نیویورک 1954 مینویسد: حوادث اصفهان که برخی آنرا ( قیام کارگری)توصیف کرده اند  در سیاستهای محلی – ملی – پارلمانی  واکنشهای چشمگیری پدید آورد . بطوریکه 

         ناصر قشقائی که از سال 1320 با آرتش وخمسه ای های طرفدار انگلیس میجنگید  اکنون برای کمک به سرکوب (قیام کارگران )نیرو میفرستاد وبه صورت پنهانی با ایراهیم قوام از خمسه – مرتضی قلی خان از بختیاری ها و استانداران فارس  واصفهان  پیمان دوستی میبست . همچنین به اگاهی شاه رساند که هیچ کینه ای به تاج و تخت ندارد  ودرحقیقت « حامی سلطنت هست » 

         سفیر انگلیس در گزارشی در همان تاریخ مینویسد 

         در آبان ماه1323 با پدید آمدن بحران نفت  وقضیه کارگران اصفهان که به تدریج وخامت وضع عمومی را تشدید میکرد ،  بین طرفداران سلطنت  و محافظه کاران بمنظور استحکام موقعیت (شاه) ائتلافی صورت گرفت و خود را به دربار وشاه نزدیک کردند وبه تقویت روحیه محمد رضاشا ه پرداختند . 

       برکناری ساعد از نخست وزیری آغازگر دو هفته بحث وبررسی شدید برای یافتن یک جانشین مناسب بود .تا هم غربی ها اورا بپذیرند  وهم شوروی ها راضی باشند . در این میان چند تن از لیدر های مجلس واشخاصی هم از خارج مجلس به پا خاستند تا مقام نخست وزیری را بدست بیاورند از آنجمله : (سیدضیاءالدین  – علی سهیلی – قوام السلطنه ).

    گروهی از معمرین و بعضی از فراکسیون های مجلس که متوجه شده بودند، مسئله نفت را بخصوص با روسها نمیتوانند براحتی حل وفصل کنند ، بعلاوه صف بندی ها ودسته بندی های درون مجلس هم کیفیتی دارد  که به آسانی نمیتوان مشکل را درمجلس مطرح نمود ونتیجه مطلوب بدست آورد، «بویژه متوجه بودند» ،اگر دولتی بر سرکار بیایدکه مورد (( تصدیق  وتائید ))دکتر مصدق  ویارانش نباشد، با روند عقایدو فعالیت های آن گروه مسلما کاری از پیش نخواهد رفت،و ( کشور دوچار فلج کامل خواهد شد) . باینجهت با مصلحت اندیشیهائی  بالاخره عده ای از فراکسیون اکثریت واقلیت باهم توافق کردند که به شخص دکتر مصدق پیشنهاد نخست وزیری بکنند .

       دکتر مصدق که در آنروزگار هنوز آمادگی قبول چنین پیشنهادی را نداشت ،   واز طرفی پس از سالها گوشه گیری وانزوا، اینک که به گود سیاست  آمده مصلحت نبود  با قبول چنین پیشنهادی  خود را درمعرض تهاجم مخالفین قرار دهد ، بعلاوه بروشنی میدید که این تکلیف احتمالا تله ایست تا با قبول پست نخست وزیری پس از چند ماه بر اساس فشار های مختلف ناگزیر به استعفا بشود وباز مدتی  خانه نشین گردد. بدین سبب بمنظورآنکه هم حریفان  را مات کند  وهم خودرا خلاص نماید پیشنهاد متقابلی را شرط قبول نخست وزیریش قراردادکه اغلب رجال و عقلا مجلس میدانستند چنین پیشنهادی هرگز قابلیت طرح در مجلس را نخواهد یافت .

     خانم شجیعی در کتاب نخبگان سیاسی مینویسد : وقتی از طرف جمعی از نمایندگان به دکتر مصدق نخست وزیری تکلیف گردید . مصدق (شرط قبولی زمامداریش ) را گذراندن قانونی از مجلس پیشنهاد کرد که شخص مصدق استثنائا مشمول ماده 2 قانون  مصوب تیر ماه 1306 شمسی نشود . تا پس از برکناری از نخست وزیری بتواند دوباره به مجلس بازگردد .وکرسی نمایندگیش محفوظ باشد .

      طرفداران ایشان طرح ماده واحده ای راتهیه وبه مجلس ارائه نمودند  باین شرح :

      به شخص آقای دکتر مصدق استثنائا اجازه داده میشود که بدون رعایت  مقرره در ماده 2 قانون مصوب تیرماه 1306شمسی نخست وزیری را قبول کند و پس از پایان تصدی  به کرسی نمایندگی خود در بقیه مدت دوره چهاردهم تقنینیه باز گشت نماید .

     خانم شجیعی مینویسد :اکثریت نمایندگان مجلس حتی بسیاری از آنها که برای نخست وزیری مصدق رای تمایل داده بودند، با طرح قانونی فوق به این عنوان که نخست باید « اصل 32 متمم قانون اساسی»تفسیر شود . مخالفت ورزیدند  و تمایل خودرا به زمامداری بلاشرط مصدق ابراز کردند .

     لذا روز سه شنبه 23 آبانماه بر اساس اظهار تمایل اکثریت نمایندگان مجلس دکتر مصدق را به منظورپیشنهاد سمت نخست وزیری به دربار فراخواندند که ایشان نپذیرفت .

              اصل سی ودوم متمم قانون اساسی    چنانچه یکی از وکلا در ادارات  دولتی موظفا مستخدم 

              بشود . از عضویت مجلس منفصل میشود  ومجددا عضویت او در مجلس موقوف باستعفای

              از شغل دولتی وانتخاب از طرف ملت خواهد بود .

              که صراحت جمله انتخاب از طرف ملت مانع هرگونه تعبیری میگرد

                                          بحران همچنان ادامه دارد:

   روز 23 آبانماه 1323مجلس وقتی از دکتر مصدق مایوس شد به سهام سلطان بیات(مرتضی قلیخان)

یعنی خواهرزاده « دکتر مصدق» رای تمایل داد و بالاخره فرمان نخست وزیری دریافت کرد . بسیاری از نمایندگان مجلس تصورشان این بود که با انتخاب بیات به نخست وزیری یک بدنه از             مخالفین در مجلس فرو خواهد ریخت و مصدق رعایت احوال خواهرزاده اش را خواهد نمود .و کمتر چوب لای چرخ دولت خواهد گذاشت .بعلاوه بیات مشهور به طرفداری از شاه بود.

      انور خامه ای در کتاب خاطراتش مینویسد :موقعیت دولت بیات چنان بود که حتی فراکسیون  حزب توده هم در موقع اظهار رای تمایل به بیات رای داد .

     اما همگان در تعجب وتحیر فرو رفتند که دیدند نخستین کسی که بعنوان مخالف دولت بیات در تابلوی سخنرانان ثبت نام کرده دکتر مصدق است . که نویسندگان بسیاری با دو عقیده مخالف در باره اقدام مصدق اظهار نظر کرده اند .

      گروهی اعتقاد داشتند که طرح تهیه شده از طرف دکتر مصدق در باره مسئله نفت عملا بیات را در تنگنای حملات توده ای ها و یک گروه از نمایندگان مجلس قرارداد 

     گروه دیگری میگویند طرح مذکور را دکتر مصدق با نظر خود بیات تهیه کرده بود تا با تصویب آن دولت را از مخمصه مداخله در نفت و کشمکش با شوروی ها نجات بدهد 

      ماده اول – هیچ نخست وزیرو وزیری  واشخاصی که کفالت از مقام انها یا معاونت میکنند نمیتوانند راجع به امتیاز نفت با هیچیک از نمایندگان رسمی وغیر رسمی دول مجاور وغیر مجاور ویا نمایندگان شرکت های نفت و هر کس غیر ازاین مذاکراتی که اثر قانونی دارد  بکند یا انکه قراردادی امضا نماید 

       ماده دوم – نخست وزیر و وزیران میتوانند برای فروش نفت  وطرزی که دولت معادن خودرا استخراج و اداره میکند مذاکره نمایند واز جریان مذاکرات باید مجلس شورای ملی را مستحضر نمایند .

       ماده سوم – متخلفین از مواد فوق به حبس مجرد از سه تا هشت سال وانفصال  دائم از خدمات دولتی محکوم خواهندشد .

         

      بیات با همه کوششی که کرد توفیقی در اجرای اصلاحات بدست نیاورد  بالاخره روز 28 فروردین 1324بر اثر رای عدم اعتماد مجلس برکنار شد ( چهارماه برسرکاربود )

         روز 23 اردیبهشت ماه 1324  ابراهیم حکیمی فرمان نخست وزیری  گرفت .  از انجاکه حکیمی مرد مستقل الرائی بود از همان نخستین روز جدال بین دولت و مجلس اغاز شد وعاقبت هم در جلسه 13 خرداداز مجلس  تقاضای رای اعتماد نمود،  اکثریت باو رای نداد (25 روز سرکار بود )

                               

                             کابینه بلاتکلیف محسن صدر وشروع اغتشاش سراسری کشور  

 روز27 تیرماه 1324  محسن صدر ( صدرالاشراف ) هیئت دولت خود را به مجلس معرفی کرد  .ولی چون اقلیت مجلس به لیدری دکتر مصدق با صدر الاشراف مخالفت داشتند،  پس از مانورهائی عاقبت صدر بدون انکه به رای اعتماد دست پیدا کند بلاتکیف همچنان بکار خود ادامه میداد .ولی رسما کشور بدون دولت بود 

         در خلال کشمکش بین اقلیت مجلس و دولت، وقایعی  اتفاق افتاد که بحران را کاملا تشدید کرد ولی اقلیت مجلس بدون اعتنا به پیش آمد ها غرق در خودخواهی ها ومشغول به عمال نظر خود و حاضرنمیشد دولت را بپذیرد. 

        در این موقع به توصیه گروهی از معمرین کشور ، وزارت دربار البته بنام (شاه) از نمایندگان دعوت کرد تا وضعیت درهم ریخته کشور را به انها تذکر بدهد واز ایشان بخواهد که دست از این لجاجت ویکدندگی بردارند ، زیرا حیات و هستی مملکت درخطرافتاده بود. ولی اقلیت  وتوده ای ها حاضر به آمدن به جلسه دعوت وزارت دربار نشدند ، وهمچنان به کار خود ادامه میدادند . بدبختانه شاه هم آن قدرت ونیروی لازم را « نه شخصا ونه به اعتبارقانون نداشت » تا مجلس را وادار به شنیدن تذکرات بنماید ویا آنکه برای رفع بحران دولت دیگری رابرسرکار بیاورد . اگر دست بهرکاری میزد  اقلیت مجلس و نمایندگان توده ای  وهمچنین حزب توده و سران عشایر علیه شاه دست به تبلیغات جنجالی میزدند و بیشتر کشور در گرداب فرو میرفت 

        در اول شهریور ماه 1324 در مازندران بین افراد حزب توده و حزب اراده ملی  زدو خورد خیابانی صورت گرفت که موجبات ناامنی واغتشاش در ساری  وشهر های اطرافش فراهم گردید. که همین امر مردم را علیه حزب توده به شورش واداشت وعده ای مجروح شدند . دولت برای حفظ انتظامات خواست از قوای ژاندارمی استفاده کند . ولی آرتش شوروی در فیروزکوه جلوی گروهان اعزامی ژاندارمری را گرفت  واز حرکت آنها بسوی مازندران ممانعت کرد . 

        در همان تاریخ به تحریک شوروی ها جنبشهائی در نواحی ( خراسان  – آذربایجان – کردستان ) بوجود امد

     ( متاسفانه مجلس بازهم بکلی با سرگرمی به قدرتمداری لیدرهایش) هر روز (بازی تازه ای را آغاز میکرد ) و ماه ها بود که بعلت عدم حضور اقلیت در جلسات مجلس اصولا برای هرگونه مذاکره ای حدنصاب تشکیل جلسه بوجود نمیآمد . همه چیز از هم پاشیده بود  ولی مجلس در< چنبر خودخواهی> ها به آنچه که  توجه نمیکرد وضعیت آشفته و <غتشاش هائی بود> که میرفت تا استقلال کشور را از هم بپاشد،  در نتیجه این قبیل اقدامات حاد اقلیت ،  دولتی برسرکاربود« نیم بند» زیرا بدون اخذ رای اعتماد وبلاتکیف مانده بود.نه میتوانست با مجلس بنای همکاری را بگذارد ونه در بین دولت های خارجی اعتباری داشت تا از آن ها برای جلوگیری از ادامه شورش واغتشاش کمک بگیرد . 

     در چنین موقعیتی .(سید جعفر جواد زاده مشهور به پیشه وری ) که اعتبارنامه اش در مجلس رد شده بود به آذربایجان رفت و با پشتیبانی شوروی ( حزب دمکرات را تاسیس کرد ) 

     در همان زمان، بر اثر یک برنامه ریزی وسیع از ناحیه شوروی ها وحزب توده :عده ای از افسران و سربازان پادگان خراسان بصورت <تمرد>با اسلحه  ووسائل دولتی از مشهد بطرف ترکمن صحرا فرار ودر سر راه خود  دو پادگان نظامی را خلع سلاح کردند ، و در جریان این امر عده ای از افسران وسربازان گروهان ژاندارمری گنبد کاوس و همچین گروهی از فراریان کشته شدند.که موجبات وحشت ونگرامی عمومی را در سراسر منطقه فراهم کرد .در نتیجه سراسر خراسان دوچار تب بی نظمی واغتشاش شد .

      روز 20 شهریور 1324 همان دولت نیم بند طی یادداشت هایی ازهرسه سفارت خانه های( شوروی – انگلیس – امریکا) درخواست نمودتا بموجب پیمان سه جانبه هرچه سریع ترآرتش های آنها کشور ایران را ترک کنند . که همین یادداشت موجب گردید تا حزب توده ونمایندگان انها در مجلس سخت به دولت حمله نمایند.

     نخستین نشانه حرکت آرتش   آرتش ایران که از اولین روز اشغال ایران عملا شیر بی یال و دم اشکم شده بود. و درآشفته  بازی های احزاب خلق الساعه و گروهی از نمایندگان هرج و مرج طلب بکلی قدرت خود را از دست داده  ودر پادگان ها نشسته بود  اولین نشانه های تحرک را از خود بروز داد یعنی روز 23 شهریور 1324 با دستور گرفتن از (شاه)  بعنوان حکومت نظامی محل حزب توده  ونیز شورای متحده کارگران را بتصرف خود در آورد  وازتجمع وسخنرانی اعضا ان جلوگیری نمود . ودر ضمن زدو خوردی که بین افراد حزب توده ومامورین دولتی روی داد (فریدون کشاورز) یکی از رهبران حزب مجروح گردید 

      روز یکشنبه 29 مهر1324، صدرالاشراف استعفای خود را به پادشاه تقدیم نمود. و کشور عملا با حکومت نظامی اداره میشد .

      دولت ناپایدار حکیمی و مسئله آذربایجان 

        روز دوم آبان ماه  مجلس برای دومین بار رای تما یل خود را به ( ابراهیم حکیمی ) داد . ده روز بعد یعنی 13 آبانماه حکیمی دولت خود را به مجلس معرفی کرد  وروز 15 آبان رای اعتماد گرفت .

        نخستین اقدام حکیمی  روز 26 آبانماه 1324  دولت ایران از طریق وزارت خارجه یادداشتی مبنی بر مداخله مستقیم  دولت شوروی در امور داخلی ایران وبویژه (پشتیبانی و تقویت متجاسرین آذربایجان ) به سفارت شوروی ارسال داشت .عکس العمل این یادداشت آن بودکه:

       در همان آبانماه  قیام ضد دولتی پیشه وری سراسر آذربایجان شرقی و غربی را فراگرفت  وسران حزب دموکرات آذربایجان موفق به تشکیل کنگره  ومجلس موسسان  آذربایجان گردید و  روز 25 آبانماه 1324((حکومت خودمختارآذربایجان  اعلام شد))

       در اوائل آذرماه 1324 هیئات رئیسه کنگره مجلس موسسان آذربایجان ، ضمن تلگرافی به پادشاه  ومجلس شورای ملی (خود مختاری آذربایجان را خبرداد)

       دولت  دو گردان پیاده  ویک گردان موتوریزه  ویک گروهان ژاندارم  رابرای سرکوبی آنها اعزام داشت .ولی از طرف نیروهای آرتش شوروی در شریف آباد ، دوفرسنگی قزوین  از پیشروی آنها جلوگیری شد و مجبور به توقف شدند .

       عدم آزادی ارتش ، به سبب جلوگیری مستقیم  نیروی شوروی  و ورود ارتش ایران به آذربایجان  موجبات تقویت  متجاسرین را فراهم کرد  در نتیجه روز 22 آذرماه با موافقت مستقیم فرمانده لشگر (سرتیپ درخشانی) پادگانهای آذربایجان به تصرف نیروی متجاسرین در آمد .

   عاقبت دولت حکیمی ناگزیر شد به شورای امنیت سازمان ملل از مداخلات شوروی در ایران شکایت کند  .  اما متاسفانه بعلت معضلات و مشکلات فروان داخلی بخصوص نبودن ارزاق عمومی ونان دولت سخت در مضیقه قرار گرفت  وروز یکشنبه 30 دیماه 1324 استعفای خود را به پادشاه تقدیم داشت .

      سرریدربولارد سفیر انگلستان در گزارشی به وزارت خارجه در تاریخ 27 نوامبر 1945طی F.O371- Persia 1945- 34-45436 مینوسد :حکیمی نه تنها نتوانست با شورویها کنار بیاید بلکه مخالفت انگلیس راهم بر انگیخت.  تمرکز گرائی علت واقعی نابسامانی کنونی است .وبه منظور حفظ منافع انگلستان ، اعطای خود مختاری به همه استانها بویژه استانهای جنوبی کشور باید انجام گیرد .

      در عین حال .بی بی سی  در دیماه اعلام کرد که انگلیس – امریکا – اتحاد شوروی  برای حل مسائل داخلی ایران کمیسیونی سه جانبه تشکیل خواهند داد 

     سفیر امریکا طی گزارشی بوزارت خارجه درهمان نوامبر 1945 طی شماره VIII,475 مینویسد.

خبر کمیسیون سه جانبه بین ایرانی ها وحشت عظیمی ایجاد کرده . ترس بزرگ آنها از حضور قدرت های بزرگ  از مداخله آنها  بمنظور مسائل جنگ نیست، بلکه  ایرانی ها میترسند که یکبار دیگرمسئله ( تقسیم ایران  به مناطق نفوذ ) به میان بیاید همانند اقدام روس وانگلیس در قرارداد سال 1907 .

    قوام السلطنه  – تجاوز شوروی ها – آذربایجان 

      گروه اقلیت مجلس به رهبری دکتر مصدق پیشنهاد میکرد که قبل از تشکیل کمیسیون سه جانبه دولت های بزرگ،  دولتی قوی به نخست وزیری (احمد قوام که مورد توجه شوروی هامیباشد ) برسرکار بیاید . این نظر دکتر مصدق مورد تائید اکثریت نمایندگان ذینفوذ مجلس قرار گرفت 

      تنها اشکال آن بود که هوادارن سلطنت  ونمایندگان موافق با سیاست انگلستان با این نظر مخالف بودند . زیرا قوام السلطنه را شخصیتی ضد سلطنت میشناختند ، ولی عاقبت چنان وضع کشور آشفته و درهم ریخته شد که بسیاری از طرفداران سلطنت هم با آمدن قوام به نخست وزیری موافقت کردند . در نتیجه رای تمایل به قوام داده شد .

    قوام که با رای ضعیفی نخست وزیر میشد از موقعیت خوددر پارلمان نامطمئن بود ، وتصور میکرد که برای گرفتن رای اعتمادبایستی سخت بکوشد .راه دیگری را درپیش گرفت .

     او میدانست که پایان دوره چهاردهم روز بیستم اسفند میباشد وتا آنروز شاید چهل روز بیشتر باقی نیست ، با یک برنامه ریزی دقیق < دفع الوقت را پیشه کرد> . 

     با شاه بر سر ترکیب کابینه بیش از سه هفته چانه زد و گفتگو نمود . تا بالاخره به توافق رسیدند .

اوبرنامه ریزی کرده بود که قبل از هر اقدامی به مسکو سفر کند وبا مقامات شوروی رودر رو به صحبت بنشیند و برای این کار از همان اولین ساعات که رای تمایل گرفت تعیین وقت کرد . در نتیجه روز 28 بهمن ماه کابینه اش را به مجلس معرفی نمود و  فقط یک روز وقت داشت که طبق برنامه به مسکو برود  وصبح روز 29 به سوی مسکو پروازکرد . از این جهت هیچ مجالی به مجلسیان نداد تا در باره برنامه های  دولت صحبت کنند ویا مخالفینش اورا در تنگنا بگذارند . مجلسیان ناگزیر بودند فقط به او رای اعتماد بدهند .  واو فقط توانست 51 رای بدست بیاورد ،که (بسیار ضعیف بود ).     قوام طبق برنامه از پیش تنظیم شده باکمال آرامش وسر فرصت با روسها به مذاکره نشست .در میان مذاکرات طبق دعوت روسها به یک سفر تفریحی به ( کیف) رفت وباوجود صرف مدتی طولانی توفقی چندانی بدست نیاورد،  ولی بالاخره نظر روسها را جلب کرد تا نمایندگانشان به تهران بیایند ودنباله مذاکرات را ادامه بدهند . او در طی ملاقات های مکرربا سران دولت شوروی  وطرح مشکلات موجود . انجام دو امر مهم را از آنها خواستار گردید .

             1 – تخلیه ایران از نیروی نظامی شوروی به موجب پیمان سه جانبه 

             2 – عدم پشتیبانی و حمایت روسیه شوروی از حکومت خود مختار متجاسرین آذربایجان 

روز 11 اسفند دولت شوروی به قوام السلطنه اعلام کرد که ( از روز دوم مارس ) یعنی دو هفته بعد تخلیه قسمتی از نیروی شوروی از نواحی ایران مانند ( مشهد –شاهرود – سمنان –و مناطق خاوری ایران ) اغاز خواهد شد . اما بقیه نیروهای شوروی در سایر مناطق تا روشن شدن اوضاع همچنان باقی خواهند ماند . ونیز از قوام خواستند که 

           1 – خود مختاری آذربایجان را طبق یک قرارداد (یازده ماده ای) برسمیت بشناسد 

           2 – امتیاز استخراج نفت شمال را به شوروی اعطا نماید ( ویا یک شرکت مختلط ایران شوروی برپاگردد که نفت تمام شمال ایران را انحصارا در اختیار داشته باشد)

                 و درپیشنهادات  یازده ماده ای ( امتیا ز) را تبدیل به شرکت مختلط ایران وشوروی نمودند

قوام السلطنه که دست خالی مانده بود ودر عین حال میدانست که مسئله امتیاز نفت برای شوروی ها مسئله اصلی است واگر روی مسئله امتیاز نفت شوروی ها را سرگرم نگاهدارد، میتواند قضیه آذربایجان را حل کند. شروع کرد به بازی کردن با آنها یعنی موافقت کرد که امتیاز نفت شمال را واگذارکند  ولی  گفت که اعطا این امتیازو یا ایجاد شرکت مختلط ایران وشوروی  موکول به تصویب مجلس شورای ملی خواهدبود که پس از افتتاح دوره پانزدهم میسر میگرد .

         در مورد خود مختاری اذربایجان هم یکسره مخالفت کرد .

روز 19 اسفند ماه 1324 قوام به ایران مراجعت نمود . وبا روسها قرارگذاشت که بقیه مذاکرات را برای رسیدن به توافق نهائی در تهران با سفیر جدید شوروی  انجام خواهد داد .

   بمحض آنکه قوام از مسکو بازگشت . دولت شوروی برای قبول تقاضاهای خودش دولت ایران را تحت فشار گذاشت وبر عده نفرات نظامی خود در ایران افزود  عده ای از نیروی نظامی خود را از طرف قزوین وسمنان به جانب تهران حرکت داد ودر کرج و گرمسار متوقف ساخت .

       قوام  روز 25 اسفند از اقای حسین علا که سفیر ایران در امریکا بود خواست که شکایت ایران را مبنی بر عدم تخلیه کشور از نیرو های شوروی و مداخله مستقیم در امور داخلی ایران در شورای امنیت سازمان ملل دنبال کند ( این شکایت نخستین درخواستی بود که در شورای امنیت سازمان ملل مطرح میگردید ) از طرفی نمایندگان ایران در امریکا مثل ( علا و تقی زاده ) با مراجعه به مقامات امریکائی خواستار حمایت از ایران شدند .

          در تاریخ اول فروردین 1325 (برابر 21 مارس 1946)دولت امریکا یادداشت شدید اللحنی برای دولت شوروی ارسال داشت  که در آن عنوان شده بود :

                           دولت امریکا بعنوان عضو ملل متحد و نیز امضاکننده  اعلامیه سه جانبه تهران 

                           از آن دولت تقاضادارد ، ظرف یک هفته  پس از ارسال این یادداشت ، امر تخلیه                 

                           ایران از ارتش سرخ عملی شود وچنانچه ظرف شش هفته دولت روسیه شوروی

                           کلیه آرتش خود را از همه نقاط ایران خارج نکند ،آرتش امریکابه ایران مراجعت

                            خواهد کرد .

در حقیقت اولتیماتوم ( هاری ترومن ) رئیس جمهور امریکا و بررسی مقدماتی شکایت ایران در شورای امنیت بسیار کارساز بود .

        و سفیر شوروی بنام ( سادچیکف) به ایران وارد شد و با لحنی بسیار ملایم به مذاکره پرداخت .

از اوائل فروردین 1325 دولت شوروی نیروی نظامی خود را از کرج وقزوین وشاهرود فراخواند 

       سرانجام در15 فروردین1325 ایران وشوروی به توافق کامل رسیدند  ونتیجه به این شرح طی اعلامیه ای منتشر گردید 

ارتش سرخ از تاریخ 4 فروردین 1325 ظرف یکماه ونیم  تمام خاک ایران را تخلیه خواهند کرد 

قراردادایجاد شرکت مختلط نفت ایران  وشوروی و شرایط آن از تاریخ 14 مارس تا انقضای هفت ماه برای تصویب به مجلس پانزدهم پیشنهاد خواهد شد 

راجع به آذربایجان  چون امر داخلی دولت ایران است ترتیب مسالمت آمیزی برای اجرای اصلاحات بر طبق قوانین موجود وبا روح خیر خواهی نسبت به اهالی آذربایجان داده خواهد شد .

دو روز بعد از اعلامیه مذکور، قرارداد شرکت مختلط نفت ایران وشوروی به امضا نمایندگان دو دولت رسید . ودولت پس از تنظیم موافقتنامه فوق  وترک نیروی شوروی از مناطق شمال وشما ل غرب ایران . اقدامات سیاسی ماهرانه ای را  برای حل مسئله اذربایجان شروع کرد .

            از آن جمله قوام برای آنکه شوروی ها را بفریبد و حزب توده را از تند روی هایش باز دارد  کابینه اش را با موافقت (شاه) ترمیم کرد وسه نفر از سران حزب توده را بعنوان وزیر وارد کابینه اش نمود (دکتر مرتضی یزدی – ایرج اسکندری – دکتر فریدون کشاورز)

          در همین هنگام قشقائی هاهم سر به شورش برداشتند و همان امتیازاتی را خواستند که آذربایجان میخواست .که این امر با درایت ومسالمت ونرمخوئی دولت پایان یافت . 

           زمانیکه تقریبا کشور آرام شده بود وشاه و قوام بر سر کارهای اساسی باهم به توافق رسیدند ودیگر دغدغه ای از حضور نیروهای شوروی وجود نداشت،  در تاریخ 25 مهر ماه قوام استعفای کابینه را به شاه تقدیم کرد وشاه خود اورا دوبار به نخست وزیری انتخاب نمود  واین بار قوام کابینه جدیدی تشکیل داد بدون حضور وزرا توده ای 

                                  

                                    شروع فرازآمدن نظام سیاسی شاه                          

          در چهاردهم مهرماه1325فرمان انتخابات دوره پانزدهم صادر گردید . با شروع انتخابات سراسری ( پادشاه فرمان داد برای نظارت در انتخابات آذربایجان یک نیروی منظم اعزام بشود ) ولی حکومت خودمختار آذربایجان با ورود آرتش ایران مخالفت نمود 

       محمد رضاشاه که به تدریج با سران آرتش ایران رابطه پیدا کرده و سران آرتش هم شاه جوان رابعنوان (فرمانده کل قوا – بزرگ ارتشتاران) میشناسند . وبعلت سیستم فرماندهی در ارتش برایش احترام فوق العاده ای قائل هستند و عملا جای برخورد های معمولی رجال استخوان دارقدیمی را پر میکنند ،و طبیعتا شاه هنگامیکه در میان آرتشیان هست کمتر دوچار آن عقده های بیزاری و خود کم بینی میشود زیرا از احترام فرمانده وفرمانبر برخوردار است .

  (( بویژه که قوام السلطنه با همه احترام وادبی که در برخوردهای باشاه دارد )) چنانکه خود قوام نوشته است هنوز شاه را بچشم همان طفل پنج ساله ای میبیند که پدرش سردار سپه در نخست وزیریش  وزیر جنگ او بوده وبعد هم اختلافاتی که بین او ورضاخان سردارسپه پیداشد وناگزیر از ترک میهن گردید .« مسلما بین دیدارهای قوام سیاس امروز وسران ارتش  با شاه جوان تفاوت بسیار هست ».

بدین سبب خیلی زود آرتش شاه را بخود جذب کرد. وبتدریج حلقه محاصره ای بدور شاه کشید وروحیه محمدرضاشاه بکلی دگرگون گردید . بگونه ایکه در مقابل بعضی از اقدامات قوام السلطنه ایستادگی میکرد. .نخستین بار نقار را بین خودش وقوام بوجود اورد .

                         شاه وسران آرتش در اوائل آذر ماه 1325 به توافق رسیدند که نیروی کافی برای سرکوبی متجاسرین به زنجان اعزام گردد . واین کار با موفقیت انجام شد  وظرف یکروز قوای دولتی بدون مقاومت در زنجان استقرار یافت .

      دولت تصمیم گرفت به سراسر آذربایجان نیروی کافی اعزام نماید روز 21 آذر ماه با ورود آرتش ایران به تبریز ( سران حکومت خود مختار که از حمایت دولت شوروی محروم مانده بودند فرارکردند ) غائله آذربایجان خاتمه یافت . وانتخابات دوره پانزدهم در سراسر کشور آغاز گردید .

        و این نخستین حرکت سلطه جویانه آرتش بعد از شهریور1320بود که با ورود واشغال نیرو های خارجی« نظام و ارتش ایران» از هم پاشید ودوچار سردرگمی گردید،  طبیعتا مسئله آذربایجان برای آرتش فرصت مناسبی بوجود آورد تا  شروع به باز سازی واحد های خود در سراسر کشور بنماید  

          شاه برای دیدار از آذربایجان با استقبال وهمراهی کامل ارتش به تبریز وارد شد وچند روزی را در میان ارتشی ها بسربرد . احترام واعتقاد ارتشی ها شاه را دگرگون کرد، بگونه ایکه وقتی به تهران باز میگشت دیگر آن محمد رضای گوشه گیر خود کم بین فراری از دیدار رجال کهنه کار نبود . بلکه دقیقا عقده خود بزرگ بینی جای همه کاستی هارا پرکرده بود وبا تکیه بر ارتش خود را واقعاشاه میشناخت . 

          آرتش برای آنکه نمایشی برای مردم فراهم کند وخودی بنمایاند ترتیبی داد که در کرج از شاه استقبال کاملی بعمل بیاید ( چنان ازدحام و استقبالی درتنها خیابان کرج ) وجود داشت که  وقتی شاه در یک اتومبیل روباز بحالت ایستاده  از جاده قزوین به کرج وارد شد ،جمعیت بی اختیار هجوم آورد تا اتومبیل شاه را سر دست بلند کند 

       شاه همچنان استوار در اتومبیل ایستاده بود وساعت ها طول کشید تا آن خیابان یک کیلومتری را عبور کردند . وفریاد ( جاوید شاه) همه فضارا پرکردوصد ها گاو در مسیر اتومبیل شاه وسران ارتش سربریده شد . و بعد هم آن جمله معروف را از قول محمد رضاشاه نوشتند که گفته بود حاضرم مچ دستم را قطع کنند ولی سند جدائی آذربایجان را هرگز امضا نمیکنم .

        این مانور ونمایش آرتش عملا اقدامات سیاسی  قوام السلطنه ودولت وهمچنین پشتیبانی آمریکائی ها را  در نظر عامه مردم که تشنه یک حرکت و نمایش آرتشی  ودیدار شاه بودند به تاریکی برد .وشاه را با پشتیبانی ارتش مقابل قوام وسایر قدرتمردان  قرارداد و نجات آذربایجان را در ذهن مردم عادی بنام شاه ثبت کرد.

        

         توضیح  دوران پر تنش مجلس چهاردهم تحت تاثیر اوضاع اجتماعی وسیاسی روز  در واقع با بالا گرفتن  تشنجات داخلی  ناشی از اختلاف عقیده نمایندگان و عدم تجانس  وسلیقه گروه های متعدد و تحریکات پر جنجال دولت های خارجی  گذشت  و متاسفانه با حضور و وجود(( گروهی از شخصیت های پرآوازه ایران ))دورانی بود ((پر هیاهو برای هیچ )) . مردم ایران از دوره چهاردهم انتظارات فراوانی داشتند  زیرا شخصیت هائی که در عصر دوم مشروطیت وسیله رضاشاه از صحنه سیاست رانده شده بودند در جریان انتخابات دوره چهاردهم پیوسته اعلام میکردند که اگر در صحنه سیاسی در دوران رضاشاه باقی مانده بودند« کشور را به سوی ترقی وتعالی سوق میدادند» ولی وقتی دوره چهاردهم بپایان رسید معلوم شد که بسیاری از آنها نه دموکراسی را میشناختند ونه میدانستند آزادی چه معنی میدهد وبا اسارت در چنبر خودخواهی های خویش ملت ایران را هم بدنبال خویش کشیدند 

       

                                 افتتاح و ترکیب مجلس پانزدهم و ناپایداری قوام السلطنه

       در جلسه 19 مهر ماه 1324دوره چهاردهم ، طرح تحریم انتخابات دوره 15به تصویب رسید  که در ان طرح تصریح شده بود تا هنگامیکه کشور از آرتش های بیگانه تخلیه نشده انتخابات به تعویق خواهد افتاد  به همین سبب نخستین فترت پیش آمد

     پانزدهمین د وره مجلس شورای ملی روز 25 تیرماه 1326افتتاح گردید . (( یعنی دقیقا پس از یک فترت یکسال وچهارماه ویک روزکه کشور بدون مجلس بود.

      احمد قوام دوباره با رای تمایل مجلس به نخست وزیری انتخاب شد، زیرا انتخابات دوره پانزدهم زیرنظرخود او وبا تشکیل ( حزب دموکرات )  انجام گردیده وطبیعی بود که نمایندگان هم قسم شده با قوام  به نخست وزیریش رای خواهند داد .

    اما . از ابتدا این دوره علاوه بر فشاری که از طریق نمایندگان مجلس وارد میشد . سه پدیده دیگرهم نخست وزیررا در تنگنای خواسته های خود گذاشته بودند 

    اول – شاه ودربار که حالا دیگر در حلقه قدرتمداری ارتش برپای ایستاده وخواستار دخالت مستیقیم در سیاست کشور میاشد  

    دوم – آرتش که با حضور سپهبد علی رزم آرا  خود داعیه نخست وزیری دارد وخواستار دخالت بیشتر در امورسیاسی است 

    سوم – دولت شوروی : خواستار انجام تعهداتی است که قوام السلطنه در قبال تخلیه آرتش و نجات آذربایجان  به آنها قول داده بود .

      مجلس در حالی آغاز بکارکرد که ظاهرا قوام اکثریتی چشمگیر داشت .زیرا فراکسیون دموکرات قریب هشتاد نماینده را در برمیگرفت 

       فراکسیون اتحاد ملی که از نمایندگان سلطنت طلب تشکیل میشد،  دومین گروه بزرگ  حاضر بودند  که غالب انها از استان های آذربایجان وزنجان به مجلس میامدند .

      دکتر متین دفتری که خود در فراکسیون اتحاد ملی عضویت داشت در سالنامه دنیا سال 1341 مینویسد  بیشتر اعضا این فراکسیون ، زمین داران آذربایجانی بودند  که انها را مقامات شوروی  ازحضور در مجلس چهاردهم بازداشت  وحکومت تبریز هم دارائی هایشان را مصادر کرده بود . متین دفتری نوشته است که کمتر میتوانستم در جلسات فراکسیون شرکت کنم ، زیرا تقریبا همه اعضا به زبان آذری گفتگو میکردند که من نمیفهمیدم .

     سومین فراکسیون را گروهی تشکیل میداند که آشکارا طرفدار انگلیس بودند و بیشتر اعضا این گروه نمایندگان انتخاب شده از جنوب ایران، (دکتر طاهری ومدنی )هم آن فراکسیون را اداره میکردند . این گروه در رای گیری های مهم و مباحث از سیاست و خواسته های انگلستان پشتیبانی میکرد و کوشش داشتند که مقابل توسعه طلبی اتحاد جماهیر شوروی سد ایجاد نمایند ودر عین حال آمریکائی هاراهم در انزوا نگاه دارند  تا پیوند های محکم دوستی میان ایران وانگلیس را جلا بدهند .

      شادروان تورج فرازمند در سالنامه دنیا  سال 1341 نوشته است :   مجلس پانزدهم در حالی آغاز بکارکرد که قوام اکثریتی چشم گیر ولی بی ثبات داشت . او « سردارفاخر حکمت» را پشتیانی کرد تا به ریاست مجلس انتخاب بشود .

      بودجه های اختصاصی همه وزارت خانه را افزایش داد ((بجز وزارت جنگ))  لایحه ای برای گفتگو در باره خرید تسلیحاتی به ارزش 10 میلیون دلار از ایالات متحده پیشنهاد کرد که زیر نظر دولت انجام پذیرد 

      در خواست خانواده سلطنتی را برای بازگرداندن ( جسد رضاشاه)بمنظور تشییع جنازه رسمی ردکرد. وهنگامیکه هیئت دولت به این درخواست رسیدگی میکرد یک دو دستگی کاملی  ایجاد گردید وبین سپهبد امیر احمدی وزیر جنگ وامیر علائی وزیر کشاورزی کشمکش سختی در گرفت که منجر به زدوخورد گردید در نتیجه درخواست مورد تصویب واقع نشد.

      دکتر متین دفتری در همان زمان از وضعیت ناامیدکننده شکایت میکند و میگوید ( ما قدرتی نداریم . این مرد «قوام »این نمایش را دوسال ادامه خواهد داد  ودرپایان هم در انتخابات دست خواهد برد .تنها امید اینست که در حزب دموکرات شکاف ایجاد بشود .

       روزنامه قیام ایران وابسته به حزب دموکرات .  در سال 1326 نوشت:  انتظار زودتر از زمانی که خوش بین ترین سلطنت طلبان میتوانستند پیش بینی کنند به پایان رسید، زیرا قوام برای شتابی که بمنظور تضعیف حزب توده و «شاه» داشت  افراد متفاوت مخالف بسیاری را به درون حزب آورده بود . روزنامه قیام ایران نوشته بود که (( حزب دموکرات ، حزبی متشکل از گرگ و گوسفند توصیف شده ))

       مبارزه پنهانی بین شخصیت های حزب به سختی درگرفت و نخستین نمایش آن در خود مجلس بروز کرد . در موقع طرح اعتبارنامه ( حسن ارسنجانی وکیل دادگستری وروزنامه نگار) که از نزدیکان قوام وگرداننده بسیاری از کارهای اوبود گروه عظیمی از اعضا فراکسیون دموکرات با سلطنت طلب ها و طرفداران انگلیس هم رای شدند واعتبارنامه ارسنجانی را ردکردند که ضربه بزرگی بود به قوام .

         این اختلافات و کناره گیری های نمایندگان از حزب دموکرات بتدریج اکثریت قوام را در خطر قرار میداد . تا آنکه (سردار فاخر حکمت ) هم رسما کناره گیری خودش را از حزب دموکرات اعلام نمود وبا رفتن حکمت حدود بیست نماینده ( استان فارس واطراف) همراه حکمت از حزب جدا شدند و عملا به سلطنت طلب ها پیوستند . که این اقدام وزنه طرفداران سلطنت را در مجلس بشدت تقویت کرد . از آن تاریخ عملا دیگر قوام اکثریت نداشت .

        نخستین لایحه ای که دولت به مجلس برد موافقتنامه نفت (قوام سادچیکف ) بود . که مجلس بدون تامل درهمان جلسه با اکثریت کامل بموجب ماده واحده ای آنرا رد کرد ودر عین حال دولت را مکلف ساخت تادر مسئله نفت جنوب هم حقوق ملت را استیفا نماید .

         سران ارتش به هدایت سپهبد رزم آرا بمنظور آنکه قوام را از میدان بدر کنند در همه زمینه ها «شاه » را تقویت میکردند .بعلاوه یک اکثریت مطلق هم در مجلس بوجود آمد که خود را با خواسته های شاه هم اهنگ نموده بود و با این طریق مخالفین  چنان رخنه ای در کابینه قوام نمودند که روز 14 آذرماه وزرا  دسته جمعی استعفای خود را به شاه تقدیم واعلام کردند که با نخست وزیری قوام قادر به ادامه خدمت نیستند وبحران بزرگی برای قوام بوجود آوردند. 

        سپهبد رزم آرا  تمام سعی اش آن بود که خود نخست وزیربشود،  بدین سبب میکوشید که فعالانه جمعی ازمردان سیاسی – روزنامه نگاران – مقامات بلند پایه اداری – و تعدادی از افسران صاحب مقام را دور خود جمع نماید  و روزهای پنجشنبه باحضور آنها جلساتی تشکیل میداد .تا بادقت برای آینده برنامه ریزی کند. ودر این کار بسیارهم موفق شده بود .

        احمد دهقان مدیر وصاحب امتیاز مجله تهران مصور وصاحب تاتر تهران  نماینده مجلس و  یکی از دستیاران فعال و همگام (رزم آرا) بود . پنجشنبه شب ها جلسات در منزل او  تشکیل میگردید. تا دستورات او را بکار ببندند وبا این طریق ظاهرا بنام فراکسیون سلطنت طلب ها ولی در واقع اکثریت بزرگی از نمایندگان مجلس با رزم آرا به توافق رسیده بودند .

        در آنروزها سلسله مقالاتی در<مجله تهران مصور> چاپ میشدبنام (( من جاسوس شوروی در ایران یودم )) که ظاهرا نویسنده اش «کریم روشنیان» بود . ولی آگاهان میدانستند که مستندات فراوانی را مقامات از بایگانی محرمانه رکن دو ارتش در اختیارش میگذارند که موجبات رسوائی حزب توده میگردید وارتباط های سران حزب توده رابا مقامات شوروی  بروشنی بیان میکرد .  که سخت باعث بحث و گفتگو در محافل مختلف شده بود.

        بالاخره شبی در دفتر تهران مصور، احمد دهقان با گلوله هائی که از اسلحه شخصی بنام جعفری شلیک شد ترور گردید که در واقع این ترور هشداری بود به رزم آرا و دوستانش .

      دکتر مهدی پیراسته که ازطرفداران رزم آرابود ودر فعالیت های او نقش اساسی داشت در یادداشت هایش مینویسد  روزی صبح خیلی زود برای دیداررزم آرا بمنزل ایشان رفتم . وقتی در سالن انتظار نشسته بودم  متوجه شدم که تیمسار در اطاق مجاور با شخصی مشغول مذاکره است که از لای پرده ای که اتفاقا  کنار رفته بود مخاطب ایشان را شناختم ( آن شخص امیر علائی عضو جبهه ملی ودوست نزدیک دکتر مصدق بود)  وقتی با رزم آرا تنها شدم گفتم که چطور این شخص با شما ارتباط دارد . رزم آرا با خنده ای گفت که امیر علائی سالها است برای من جاسوسی میکند .

        اقدامات  رزم آرا و دربار به نتیجه رسید و دیگر قوام السلطنه در مجلس اکثریت نداشت . باینجهت  ،  نمایندگان طرح استیضاحی را به مجلس دادند و برای روز 18 آذرماه  برای پاسخگوئی تعیین وقت گردید . قوام السلطنه بعنوان نخست وزیر باتفاق تنها وزیرش (سید جلال تهرانی) در مجلس حاضرشدند وپس از جواب گفتن به استیضاح  تقاضای رای اعتماد نمود .

        پس از اخذ رای معلوم شد که از 112 نفر عده حاضر نمایندگان فقط 46 نفر رای موافق داده اند  وبا این طریق مجلس عدم اعتماد خودرا به قوام السلطنه ابراز نمود . در جنگ قدرت شاه پیروز گردید 

                                تلاش شاه برای بدست آوردن قدرت ومبارزه مخالفان

            شاه با تجربه ای تلخی که از زمامداری قوام بدست آورده ودر عین حال نگران   قدرت یابی سپهبد رزم آرا بود .و اکثریت مجلس راهم در کنارخود داشت ، میخواست یک نخست وزیری  انتخاب کند که بتواند عملا عصای حاکمیت را خودش در دست داشته باشد وتا انجا که ممکن هست نگذارد دیگر مردان باتجربه وصاحب اراده بر او مسلط بشوند .

       به این جهت مهره ای را که در آستین داشت میخواست نخست وزیری را قبول کند. و باخود فکر میکرد با کمک های پنهان وآشکاری که به سردارفاخر نموده او نخست وزیر مطیعی خواهد شد .

      شایعات فراوانی وجود داشت ، سردارفاخر که مرد قماربازی بود تقریبا همه دارائیش را در قمار باخته ومبالغی هم مقروض شده  وسخت زیر فشار طلبکارها قرارداشت. که اگر شاه بدادش نمیرسید سر برسوائی میزد ( شاه قروض سردار را میپردازد) بدین سبب انتظار فرمانبرداری از او داشت. اما هنوز محمد رضاشاه از لحاظ اعمال قدرت واتوریته بجائی نرسیده بود که بدون نظر مجلس نخست وزیر انتخاب کند.  به این جهت از اکثریت نمایندگان فراکسیون اتحادملی خواستارشد که به سردارفاخر حکمت رای بدهند .  حکمت که رئیس مجلس بود وپست ثابتی داشت دوچار وسوسه نشد واز قبول سمت نخست وزیری که معلوم نبود بعد از یکی دوماه چه برسرش خواهد آمد عذر خواست 

        مجلس به نخست وزیری  ابراهیم حکیمی دوباره رای تمایل داد. وشاه هم ناگزیر برایش فرمان صادر کرد . ولی شاه از همان نخستین روز میخواست وسیله ای فراهم شود که حکیمی کنار برود .زیرا محمدرضاشاه شخصیت دیگری را یافته بود و علاقمند بود اورا به نخست وزیری انتخاب کند . (عبدالحسین خان هژیر).

      شاه اندک اندک ، به مرکز صحنه سیاست کشور گام میگذاشت .زیرا  هنوز بر عقده خودکم بینی و تردید و تزلزل های باقی مانده از دوران نوجوانی وصباوتش کاملا تسلط نیافته بود . او تا سال 1326 خود را پادشاه «مشروطه»نشان میداد که سلطنت میکند نه حکومت . هرچند که اداره آرتش را بتدریج بخودش منحصر کرده بود،ولی از سال 1327 دیگر آشکارا به عزل ونصب وزرا حتی نخست وزیر میپرداخت 

        مجله خواندنیها به مدیریت امیرانی پس از فروپاشی رژیم تحت عنوان قدرت روزافزون شاه نوشت :  تصویر شاه از شهریور 1320 تا فروردین 1321 فقط یکبار در مطبوعات چاپ شد در سال بعد هم فقط یکبار .در بین سالهای 1322 تا 1323 تنها دوبار تصویر ایشان در مطبوعات بچاپ رسید  اما، بین سالهای 1323 تا 1324 دوازده بار چاپ شد  ودر سال1324تا 1325 هیجده بار که هفده بار تصویر با لباس نظامی دیده میشد .و پس از آن بهر مناسبتی تصویر ایشان یا در لباس نظامی ارتش ویا در لباس نیروی هوائی بچاپ میرسید .

      قدرت یابی روز افزون شاه  چند علت عمده داشت : گسترش فزاینده  نیروهای مسلح وپذیرفتن شاه به عنوان (بزرگ ارتشتاران) و توازن نیروهای مختلف العقیده  در مجلس شورادقیقا بنفع سلطنت بود . بخصوص که در دوره پانزدهم تعداد زیادی از کارکنان دولت بجای پیرمردان دوران قاجار به مجلس راه یافته بودند  وشاه را مرکز قدرت میشناختند وآینده خود را در دست بوسی شاه میدیدند. ( سوم کمک امریکائی ها ببالابردن توان ارتش ) که به یکصد بیست هزارنفر رسیده بود.و بتدریج عقده ها و تزلزل ها زیر نقاب عقده خود بزرگ بینی شاه گم و محو میشد.

       روز نهم اسفند 1327 رضوی نماینده مجلس که در باره قدرت روز افزون رزم آرا صحبت میکرد گفت که (این یک قانون کلی است که هرکس تفنگهای آرتش را کنترل میکند . سیاست ملت را هم در دست خواهد گرفت . وشاه (( در واقع بجای دولت ))با نوسازی نیروهای مسلح ،آزادی های قانونی کشور را تهدید میکند )

      و فردای آنروز سپهبد رزم آرا در پاسخ این گفته رضوی در یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد .    مردم ایران اطمینان داشته باشند که یک ( ارتش میهنی000 /120نفری امکان ندارد برای پانزده میلیون «شهروند دوستدار آزادی » خطرناک باشد

     شاه جوانی که که سلطنت خود را با هراس وتزلزل از میان مرگ وزندگی با مخالفان داخلی و خارجی بدست آورده بود. اینک میرفت تا دوران آشفتگی سیاسی را از سر بگذراند . وسلطنت را بصورت اصلی ترین نهاد  وقدرت مندترین نیرو به صحنه بیاورد 

      

       در دوره پانزدهم مجلس شوراسالهای 1326 – 1328 شمسی . بعلت نفوذ دولت های انگلستان و شوروی وامریکا ایجاد اختلافات عدیده مسلکی بین احزاب حاضر کنارماندن بعضی رجال مثل «دکترمصدق ویا سید ضیا» از مرکز قدرت.  وضعیت خاصی بوجود امده بود 

حزب توده که در مجلس نماینده نداشت ، پیوسته کوشش میکرد همراه یاران دکتر مصدق در جریانات ظاهر بشود . آنها توانسته بودند یک تشکیلات غیر رسمی ولی منسجم بوجود بیاورند که در تمام امور مداخله نمایند و هر روز هم با عناوینی به تظاهرات پر سرو صدائی دست میزدند. وخیابان های تهران را از جمعیت پر میکردند . 

 حزب زحمت کشان به سرپرستی دکتر بقائی هم روزانه برای عقب نماندن از جریابات درمیدان بهارستان به تظاهرات میپرداختند  واغلب بین حزب توده واعضاحزب زحمت کشان کشمکش هائی بوجود میامد که منجر به زخمی شدن چند تن میگردید 

حزب دموکرات قوام السلطنه بعد از فروافتادن قوام و اعلام جرم هائی که علیه قوام السطنه ومظفر فیروز در مجلس مطرح گردید، تقریبا ساکت بود ومیرفت که از هم بپاشد .و شاه که روزگاری لقب جناب اشرف را به احمد قوام هدیه کرده بود . بدست یاری طرفدارانش در مجلس لقب را از او پس گرفت . سران حزب دموکرات مثل خود قوام السلطنه ویا بویژه (مظفر فیروز)با نهاد سلطنت بکلی مخالف بودند . وهر زمان اقتضا میکرد علیه پادشاه اقداماتی میکردند 

حزب دیگری بنام ایران در حال پا گرفتن بود که گروهی از کارکنان دولت و دانشگاهیان عضویت انرا داشتند. سعی میکردند مواضع خود را با مواضع دکتر مصدق منطبق نمایند .ا

تمام این احزاب هرکدام به نوعی سعی میکردند رابطه خودشان را با یکی از سفارت خانه ها نگاه دارند . واز این جهت آمریکائی ها بتدریج بیشتر مورد نظر وتوجه قرار داشتند .

کلیه فعالان چپ اعم از حزب توده وشورای متحده کارگران ویا بعضی از جمعیت های بظاهر فرهنگی  بی پروا از شوروی وحضور فعال او در سیاست ایران حمایت میکردند وطبیعی بود که ضد سلطنت بودند و هر روز جنجال تازه ای میافریدند

طرفداران انگلستان هم که در مجلس فعالیت چشمگیری داشتند با سلطنت چندان موافقتی نداشتند و پیرو نظر مقامات سیاسی انگلستان بودند وهر زمان اقتضا میکرد برای تغییر رژیم میکوشیدند و عملا چوب لای چرخ قدرت دولت میگذاشتند

آرتشی ها تقریبا به دو دسته تقسیم بندی شده بود

بدنه ارتش سخت طرفدار سلطنت بود و محمد رضاشاه را سمبل آرتش میشناخت . ولی گروهی با همکاری و همنظری سپهبد رزم آرا که میخواستند تمام قدرت کشور را قبضه کنند .علاقمند بودند که شاید بتوانند تغییرات بنیادی دررژیم ایران بوجود بیاورند .

اما از همه این جمعیت ها بدتر  ( آخوندیسم بود ) که از دیر باز در سلک همکاران (سیاسی انگلستان) قرارداشت و سخت رزیلانه عمل میکرد . وبا وجود آنکه  ظاهرا سران آن خود را به شاه  نزدیک کرده ، وشاه تصور میکرد که علما و روحانیون طرفدار بیچون وچرای سلطنت هستند ، ولی زیر سرپوش مذهب با هراقدام نوگرای شاه بمخالفت برمیخواست و مردم عادی وعامی راعلیه سلطنت تحریک مینمود.و آهسته آهسته در سراسر کشور با رونق دادن به تکایا ومساجد وایجاد حلقه ای ارتباط بین حوزه ها ومسجدهاتوانست . تمام آنچه را پهلوی اول ساخته وپرداخته بود به خرابی بکشد وجای پای خود را محکم نماید. 

10- بعضی ازاین آخوند ها وارد حوزه های سیاسی کشورهم شده بودند وخود راهمپای بزرگان کشور صاحب رای وعقیده میدانستند که مشهور ترینشان(سید ابوالقاسم کاشانی ) بود .که زیر پروبال او ( آخوندکی مثل مجتبی میرلوحی معروف به نواب صفوی  )توانست باب ترور را در ایران بگشاید وسالها موجبات ترس و وحشت را برای سیاستمداران کشور فراهم نماید

              مبارزات گسترده علیه قدرت شاه  در موقع نخست وزیری هژیر

    در چنین حال وهوائی وبا این سیمای تاریکی که وجود داشت. گروهی هم مسئله نفت را پیش کشیده اند وبتدریج بازار حفظ منافع ایران از نفت داغ وداغتر میشد . وهرروز گروه های مختلف وسیله ای فراهم میکردند تا چوب لای چرخ دولت بگذارند . وبعناوین مختلف دولت را مورد استیضاح قرار میدادند و روزها پی هفته ها تمام کارهای جاری کشور معوق میماند و سردمداران با سخنرانی های مفصل و جنجالی در باره استیضاح های مطروحه وقت دولت ومردم را به هدر میدادند . که یکی از اهداف پنهانی این اقدامات مخالفت با قدرت گرفتن ( شاه) بود 

توسعه همین اختلافات مجلس ودولت موجب شد که گروهی از نمایندگان مجلس با شاه دیدار کنند وباهم به توافق برسند که طبق خواسته شاه ( عبدالحسین هژیر) را به نخست وزیری برگزینند.

در تاریخ 18 خرداد 1327 مجلس عدم تمایل خود را به زمامداری دولت حکیمی اظهار داشت و دولت سقوط کرد  و روز یکشنبه 23 خرداد مجلس به نخست وزیری هژیر رای تمایل داد.

هژیر طرفدار همکاری با امریکا بود .و او بعد از سهیلی نخست وزیری بود که لقب اشرافی نداشت واز میان خانواده های متوسط سرکار امده بود

   مصطفی فاتح در کتاب پنجاه سال نفت مینویسد  هژیر برای آنکه تعادلی بین موافقین و مخالفین برقرار نماید تا بتواند خود را تثبیت کند. پنج تن از وزرایش را از بین طرفداران سلطنت انتخاب کرد وچهار تن دیگر را از بین طرفداران قوام معین نمود . ووعده کرد که اعلام جرم های علیه قوام را تعقیب نکند وبا  انتخاب وزرا  از طرفداران قوام درخواست کرد که با تصویب طرح افزایش بودجه آرتش ( که قوام السلطنه با آن مخالفت کرده بود )موافقت نمایند .و آفزایش بودجه ارتش را از 10 میلیون  دلار به 16 میلیون دلاربرای خرید تسلیحات  وامضای قراردادهائی با شرکت های امریکائی برای احداث فرودگاههای نظامی در اهواز وفیروز آباد پشتیبانی کنند .

در واقع این نخستین با ر بود که شاه میخواست نظر خودش رامستقیما اعمال کند  ونخست وزیری راکه مورد پسند شخصی او بود معرفی گردد

       طبق نظریه فریدون کشاورز ، در تیرماه 1326 در مجله ماهانه رزم که یکی از ارگان های نحلیلی حزب توده بود نوشت: واکنش مخالفان به این اقدام بسیار شدید بود . چپ ها تصمیم گرفتند تا حد اعلا با این انتخاب به مخالفت برخیزند .

        مخالفان مذهبی به رهبری کاشانی دست به اعتراض گسترده ای زدند، ویک اعتصاب عمومی یکروزه سراسری بوجود آوردند ، در جلوی مجلس نیز تظاهرات وسیعی صورت گرفت  ، در این تظاهرات یکنفر کشته شد  وبیش از هفتاد تن زخمی شدند .

        فراکسیون ملی در مجلس که طرفدار انگلستان بود با کمک چند تن از نمایندگان مستقل مجلس در کار دولت و جلسات مجلس دست به اخلال زدند و عملا مجلس از تصویب بودجه سالانه خودداری نمودظرف دوماه ، سه باردولت را به پاسخگوئی به استیضاح دعوت کردند 

دولت هژیر طبق خواسته شاه طرحی را برای تشکیل مجلس موسسان به مجلس ارائه نمود تا ( اختیارات شاه ) را افزایش دهند.که همین طرح موجب اغتشاش گردید و چنان فضائی در سراسر کشور بوجود آوردند که هژیر ناچار شد روز 15 آبان ، از نخست وزیری استعفا کند .

       تصویبنامه دولت هژیر علیه کارکنان دولت که روزنامه نگاربودند

یکی از مشکلاتی که دولت ها داشتند آن بود که بعضی از مقامات که رسما از خزانه دولت حقوق میگرفتند ، برای حفظ مقام خود روزنامه ای تاسیس میکردند و هرزمان اقتضا میکرد شروع میکردند به دولت حمله کردن و با سروصدا در روزنامه  دولت رادر تنگنا قراردادن .

دولت هژیربا این استدلال که شخصیت های حقوق بگیر دولت حق ندارند علیه دولت رسما اقدامی بکنند و داشتن روزنامه ونوشتن صریح مخالفت با دولت عملا خلاف تعهد حقوق بگیران دولتی است  باین جهت تصویبنامه ای بشرح زیر گذراند که:

      چون در وزارتخانه ها و ادارات دولتی یا بنگاههایی که با سرمایه دولت اداره میشود ، یا شهرداریها کسانی که به نحوی ازانحاء حقوق میگیرند نمیتوانند با داشتن شغل دیگری از قبیل ریاست یا عضویت هیات مدیره شرکتهای خصوصی و یا داشتن هرگونه شغل آزاد دیگری از قبیل شرکت کردن در اداره روزنامه خواه بعنوان صاحب امتیاز یا مدیر یا سردبیر ویا عضویت هیات تحریریه و امثال آنها به انجام وظایف خود بطوری که لازمست اقدام نمایند ، لذا باید کلیه این قبیل اشخاص بعنوان این اقتضای اداری از خدمت برکنار شوند .

      این تصویبنامه تقریبا تمام گروه های چپ وراست را علیه هژیر برانگیخت که همین امر خود زمینه استیضاحی شد که هژیر را وادار به کناره گیری نمود . ولی تصویبنامه همچنان باقی ماند .

     بازهم محمد ساعد مراغه

شاه شخصا محمد ساعد مراغه را فراخوند تا دولت تشکیل بدهد .روز 17 آبان ماه 1327 اورا به مجلس معرفی کرد  و چون نمایندگان مجلس با چنین وضعی روبرو شدند، دیگر فرصتی برای بحث و گفتگو نداشتند همان روز در یک جلسه غیر رسمی با اوراق امضا شده نظر نمایندگان را کسب کردند  . ولی مخالفان در مجلس باز وضعی بوجود اوردند که یکماه بعنوان بررسی برنامه دولت ساعد را معطل نگاه داشتند و عاقبت هم با یک اکثریت ضعیفی به او رای اعتماد دادند 

        در این روزها غوغای نفت توجه محافل سیاسی جهان به خصوص نفت خواران جهان را به سرنوشت منافعشان در ایران معطوف داشته « زنگ خطر» را برای انها بصدا درآورد .

       تقریبا تمام اوقات مجلس در اطراف قضیه نفت سپری میشد .بخصوص که گروهی از طرفداران دکتر مصدق در مجلس بودند وبا همکاری مصدق زمینه مبارزات را آماده میکردند .

 حسین مکی روز دهم بهمن در جلسه خصوصی مجلس نامه دکتر مصدق را خواند که نتیجه گرفته بود (( نمایندگان باید به دولت رای منفی بدهند وثابت کنند که نماینده افکار ملت ایرانند . سکوت شما بر خلاف مصالح ایران است )) 

       در کتاب قلم وسیاست بقلم محمدعلی سفری امده است :در چنین شرائطی حزب توده از بامداد روز پانزدهم بهمن ، بمناسبت بزرگداشت سالروز مرگ دکتر تقی ارانی در آرامگاه وی تظاهرات بزرگی برپا داشته .و در آن تظاهرات علیه دولت و شاه شعارهائی داده شد. 

       سپهبد رزم ارا رئیس ستاد ارتش که با اعمالی مشکوک حتی سوء ظن محافل درباری را بخود جلب کرده در این روز به تمام پادگانهای نظامی تهران  اعلام آماده باش داده بود، تا از هرگونه احتمالی جلوگیری نمایند 

        همان روز در میدان بهارستان هم دانشجویان متینگ بزرگی برپاکرده بودند تا در باره الغاء قرارداد نفت و بستن بانک شاهی در ایران سخن بگویند 

          سوء قصد به محمد رضاشاه و استفاده از حالت فوق العاده برای اعمال قدرت 

    همان روز جمعه پانزدهم بهمن 1327محمد رضاشاه برای شرکت در جشن سالانه به دانشگاه تهران رفت  وموقعی که به محوطه دانشکده حقوق رسید « مورد سوء قصد » شخصی قرار گرفت که در گروه خبرنگاران وروزنامه نگاران ایستاده بود . ضارب نامش (ناصر فخر آرائی) بود . سوقصد نافرجام ماند وجز چند زخم سطحی به شاه اسیبی وارد نیامد . سوقصد کنند با گلوله ای که از ناحیه رئیس شهربانی وقت شلیک شد از پای در آمد و کشته شد .

   این سوءقصد بهرحال موجبات دگرگونی فراوانی را در کشور فراهم آورد . 

       آرتش از طریق حکومت نظامی بسرعت بر تمام ارکان کشور تسلط پیداکرد.وتمام امور داخلی کشور بدست آرتشی ها افتاد . و یک حاکمیت جابرانه ناخواسته بر کشور مسلط شد.

       مهمترین آن بود که شاه در جلسه ای که نمایندگان فراکسیون های مختلف برای دیدارش بکاخ اختصاصی  رفته بودند  صریحا اعلام داشت که خواهان( تشکیل مجلس موسسان ) برای رفع نقائص قانون اساسی در باره اختیارات پادشاه  و همچنین خواستار افتتاح هرچه زودتر ( مجلس سنا) میباشد .

        طبق تصویبنامه هیئت دولت وبا اطلاع مجلس  وبنام ایجاد آرامش وامنیت کشور مراکز حزب توده تعطیل گردید و بعضی از اعضا حزب نیز بازداشت شدند  وسید ابوالقاسم کاشانی به تبعید به خارج کشور اعزام شد . روزنامه های بسیاری هم به محاق تعطیل فرو رفتند. وسکوت همه جا را فراگرفت .و دکتر مصدق به تبعید به ا حمد آباد فرستاده شد. 

      

        مجلس موسسان 

       روز 10اسفند ماه 1327 از طرف دولت آئین نامه انتخابات مجلس موسسان به مجلس شورای ملی تقدیم گردید و به سرعت مورد بحث وبررسی وتصویب قرارگرفت وروز چهاردهم فروردین 1328 انتخابات مجلس موسسان شروع شد .

مجلس موسسان روز پنجشنبه اول اردیبهشت ماه با نطق افتتاحیه محمد رضاشاه گشایش یافت  در جلسه 17 اردیبهشت ماه اصل الحاقی به قانون اساسی ودر جلسه 18 اردیبهشت ماه اصل جدید 48 متمم قانون اساسی به تصویب مجلس موسسان رسید  ومجلس مذکور  روز 20 اردیبهشت ماه پایان یافت .

   1 – با اصلاح اصل 48 قانون اساسی به «شاه» این اختیارتفویض گردید که هر زمان لزوم انحلال هریک ویاهردومجلس را پادشاه تشخیص دهد میتواند امر به انحلال آن مجلس بدهد (بشرط انکه) تجدید انتخابات بیش از سه ماه طول نکشد 

   اگر در امری بین مجلسین شورا وسنا اختلاف شد، مطلب در هیئتی مرکب از اعضای دو مجلس بطور تساوی مطرح شود  واگر مصوبه این هیئت هم قبول نشد بار دیگر رای شاه حاکم است . اگر او نظر مجلس شورایملی را تائید کند امر به اجرا میدهد والا مطلب تا ششماه مسکوت میماند و بعد باید دوباره در مجلس مطرح بشود 

   2 – اصل الحاقی به متمم قاون اساسی – بموجب این اصل اگر هر یک از مجلسین خواه مستقلا وخواه به پیشنهاد دولت  لزوم تجدید نظر در یک یاچنداصل از قانون اساسی یا متمم آنرا تصویب کنند وشاه  هم این نظر را تائید کند مجلس موسسان برای تغییر اصول تشکیل میشود .

   در همین مصوبه اصول  4، 5،6،7 قانون اساسی و تفسیر مربوط به اصل هفتم  واصل هشتم قانون اساسی واصل 49 آن در دستور کار مجلس واحد متشکل از وکلای دو مجلس قرار گرفت  که مورد تجدید نظر قرار گیرد .بطوریکه برای تغییر این اصول دو مجلس شورا وسنا قدرت قانونی پیداکردند .

 که با این اقدام قدرت شاه را در مداخلات قانون بنحو چشمگیری تثبیت نمودند . و عملا از صورت یک پادشاه بدون مسئولیت بیرون آمد.

    

         اعاده املاک رضاشاه به محمدرضاشاه 

     شاه که در پرتو اقدامات ارتش و همچنین اصلاحاتی که درقانون اساسی انجام گردید  ازصورت آن پادشاه مشروطه بدون مسئولیت بیرون آمده واحساس قدرت مینمود  . نخستین خواستش  از دولت و مجلس آن شدکه  تمام دارائی واملاک رضاشاه راکه ایشان در نخستین روزسلطنت بنابر اصرار ( فروغی) ومصلحت زمان،  با نوشتن یک هبه نامه به دولت واگذارکرد بموجب قانون به او بازگردانند.که جزء مایملک شخصی ایشان بحساب بیاید.

     روزیکه اعلیحضرت محمد رضاشاه بمنظورادائ سوگند پادشاهی به مجلس شورا میرفت . به نصیحت واصرار فروغی نخست وزیر که در واقع همه تیزهوشی اش را بکاربرده بود تا سریعا شاه را به مجلس ببرد  وبعنوان پادشاه معرفی نماید ، تا مانع از اقدامات حادی که سیاستمداران روس وانگلیس در نظر داشتند بشود. برای انکه بمردم و مجلسیان ودیپلمات های حاضر نشان بدهد که پادشاه جوان ایران ( دموکراسی  وحقوق مردم ) را بکمال میشناسد ، و طرز تفکرش با طرز اندیشه وخواست رضاشاه کاملامتفاوت هست ،محمدرضاشاه را وادارکردتا (هبه نامه ای بنویسد ) وتمام املاک رضاشاهی را که مورد اعتراض مردم بود، و رضاشاه در آخرین ساعات خروجش از ایران  در اصفهان بنا بر مصلحت اندیشی دکتر سجادی به محمد رضاشاه بخشیده بود در اختیار دولت بگذارد. 

    

            متن هبه نامه

       جناب اقای نخست وزیر. چون منظور اصلی اعلیحضرت پدر بزرگوارما در واگذاری اموال خودشان به ما این بود که بمصارف خیریه برسد، و ما همیشه سعی داشته ایم و داریم که وسیله آسایش ورفاه عموم را از هرحیث فراهم آوریم ، بنابراین ، چنین تصمیم نمودیم اموالی که از قبیل املاک – مستغلات – کارخانجات –بما واگذارشده بمنظور ترقی کشاورزی وبهبود حال کشاورزان وترقی اوضاع شهر ها و پیشرفت صنایع کشور وبهبود حال کارگران و ترقی فرهنگ وبهداری به دولت و ملت اعطا نمائیم . تا بر حسب اقتضا برای انجام منظورهای بالابفروش برسانندویا با حفظ و توسعه آبادی انها در مالکیت دولت نگاهداری بشود  ومقررمیداریم اگر کسانی باشند که نسبت به املاک  ادعای غبنی داشته باشند پس از رسیدگی به شکایات انها از محل همین املاک رفع ادعا گردد 

                                                                                          محمد رضا پهلوی 

         دولت ساعد در15 خرداد1328 لایحه استرداد املاک رضاشاه را که به تصرف دولت در آمده بود (( وگروهی از مردم هم برای باز پس گرفتن املاکشان به دادگستری شکایت کرده بودند ))در جلسه علنی مجلس مطرح کرد . پس از بیان مطالبی بعنوان موافق و مخالف در همان جلسه،  مجلس رای داد که ( واگذاری املاک ) اعلیحضرت فقید به اعلیحضرت همایون شاهنشاهی صورت قانونی دارد، وبا این رای شاه تمام آنچه را که روزگاری برای رفاه کارگزان ومستمندان به دولت واگذارکرده بود وخود ایشان در متن هبه نامه اعلام کرده بود که اگر مردمی ادعای غبن دارند از طریق قانون رفع ادعاگردد، پس گزفت.  وبعنوان وقف  ( سرمایه بنیاد پهلوی ) قرارداد وخود شاه هم بعنوان واقف معرفی کردید. که در این باره بسیار نوشتند و گفتند  وعاقبت هم امروز بعنوان بنیاد علوی در اختیار رژیم جمهوری اسلامی در امده است .

             بی مناسبت نمی بینم که سخنان موافق و مخالفی را که آنروز  در مجلس عنوان شد برایتان بیاورم .تا ملاحظه کنید که در آنروز ها چه جو عجیبی بر کشور حاکم بوده

          صاحب دیوانی بعنوان مخالف-  همه میدانیم که اعلیحضرت فقید این املاک را برای آبادانی کشور میخریدند وتا آخرین نفس برای عمران آنها صرف مجاهدت نمودند ، متاسفانه بعد از شهریور این املاک روبه خرابی گذاشت  تا به صورت امروز در آمد…. امروز یکشاهی دیگر از اعلیحضرت فقید باقی نیست  واعلیحضرت همایونی همه را در راه کمک به زلزله زدگان- حریق زدگان- سیل زدگان وغیره عطا فرمودند، حال چرا میخواهید  شاه بخشنده ماراکه همه چیز خودرا در راه دستگیری بینوایان صرف کرد دچار فقر مادی کنید ؟ باید این املاک را بدون قید وشرط به اعلیحضرت همایونی واگذار نمائید  زیرا مخارج زیاد دربار چنین ایجاب میکند ….

         قبادیان  بعنوان موافق – این املاک به زور  ورایگان از طرف عمال شاه سابق گرفته شده …

منجمله  خود بنده را در زندان انداختند واملاک آباء واجدادی پانصد ساله مرا تصرف کردند، حال اگر این گونه املاک را بخواهید  وقف کنید تعدی به مال مردم کرده اید…  آنها را به شاه مملکت برگردانید  چون همه شاه خود را دوست میدارند  وراضی هستند املاک بمالکیت ایشان انتقال یابد .

           

      

     

   

      

      

        

      

   

 

 

  

            

  

     

    

                            

   

      

      

      

      

         

  

  

  

  

  

       

       

       

   

           

       

                                            

PAGE  

PAGE  21

shah 3

شاه 3

                       انتخابات دوره شانزدهم – شاه – مصدق

    دوره شانزدهم مجلس شورای ملی درواقع سرآمد دوران جدیدی شد که یک دوگانگی ماهوی را در کشور ایجاد نمود. بگونه ایکه کشور را از سیر واقعی وحرکت بسوی پیشرفت حقیقی بیرون برد. 

    دوره ای ایست که درتاریخ ایران و همچنین جهان بویژه انگلیس وامریکا وضعیت پر تنشی را بوجود آورد که هرگز ایرانی ها نتوانستندازعوارض سنگین مبارزات درونی وبیرونی آن رها گردند . 

   در آن دوره، یک اقلیت مصمم ومنسجم، در مقابل یک اکثریت فرصت طلب قرار گرفت که عملا پایه گذاریک برهمریختگی جدی بین مردم ایران شد که تا آخرین روزهای فروپاشی رژیم همچنان باقی ماند  وعاقبت هم  هردوسوی این دوگانه اندیشان  هرکدام بنحوی سهم عمده ای در برپائی رژیم جدید بر عهده گرفتند ونادانسته ملتی را به ورطه عقب ماندگی فرو بردند ودرسیاه چال جهل وجنون انداختند .

     درباری ها وطرفداران پادشاه ،در جبهه گیری ها( زیر نام شاه )به مبارزه ای علنی وارد شدند و متاسفانه شاه را که مستعد قبول پذیرش رهبری بود به یکسو نگری وادار کردند . واز این تاریخ وبا ورود شاه به جبهه معینی، مبارزات پارلمانی وسیاسی،  (کشور از حالت طبیعی بیرون رفت) .

     مشاورین خارجی هردوسوی چنان آتشی روشن نمودند که هیچیکدام نمیتوانستند با بیطرفی به مسائل نگاه کنند . طرفین مبارزه  بدون آنکه به زندگی و آسایش وآرامش ملت بیاندیشند. وبا آینده نگری وایجاد یک خط مشی متعادل زمینه پیشبرد مقاصد خویش را فراهم نمایند ،فقط خواهان (( بدست آوردن تمام قدرت سیاسی  موجود بودند ))و میکوشیدند تا بهر طریق مخالفین را بکلی حذف کنند .

    هنگامیکه مشاوران و بظاهر دوستان،   پادشاه را که در واقع« صاحب همه ایران بود »،بقدرت طلبی مصنوعی وادارکردند واو یک جانبه وارد معرکه سیاسی گردید، دیگر مسلم بود که قادر نخواهد شد بطور طبیعی وبراساس عرف وسنت وبا تکیه بر قانون اساسی که میگفت پادشاه وراء هر سه قوه است باقی بماند.  چونکه همسو بااکثریت با همه قوا مقابل اقلیت ایستاد. در حالیکه«پاد شاه» تا آنروز جایگاه ویژه خودش را داشت و میتوانست همچون شاقولی متعادل بین هردوسوی به داوری خردگرایانه بنشیند . و بدرستی مانع از هرگونه تندروی گردد.

       مبارزات سیاسی معمولا دوسوی بیشتر ندارد . هنگامیکه پادشاهی مرتبه رفیع خودش راتنزل میدهد و خود را بعنوان رهبر وگرداننده یک گروه معرفی میکند، طبیعی است که رهبرگروه مقابل هم با تمام بی وزنی اجازه مییابد تا خودش را همسنگ و همکف رهبر مقابل بشناسد. درحالیکه تا قبل ازآن  واقعه رهبرگروه مقابل  یعنی ( دکتر مصدق)دروضعیتی قرارداشت که فرمان پادشاه برایش مطاع بود. 

      و همین اشتباه بزرگ پادشاه وفرصت طلبان همراهش به دکتر مصدق ویارانش اجازه داد تا با بی پروائی کامل همه موازین قانونی واحترامات سنتی را زیر پا بگذارند وبعنوان آنکه در مجلس از سنگر مصونیت استفاده میکنند بهر زبانی که میخواستند سخن بگویند  وعملا در مسیری قرار گرفتند که دیگر نمیتوانستند شاه و جایگاه رفیعش را از سایر مبارزان جداکنند . واین امر همچنان ادامه یافت تا روزیکه ظاهرا شاه ویارانش بر دکتر مصدق و همراهانش سلطه پیداکردند .

     اما آنچه از بطن دوره شانزدهم مجلس به بیرون تراوید ، آن بود که مردم را به رژیم و کیفیت اداره کشوربی اعتقاد کردو هر روز هم این بی اعتقادی همچون عقده ای بزرگتر شد  تا در بیموقع ترین زمان این عقده ترکید و یک ملتی را به تباهی کشید . 

   در مردادماه 1328فرمان انتخابات دوره شانزدهم مجلس شورای ملی و مجلس سنا باهم صادر گردید. اما، کیفیت رای گیری ونحوه انتخاب وبرخورد مامورین دولت وهمچنین فعالیت کاندیداهای مختلف وضعیتی را بوجود اورده بودکه حالت عادی نداشت. بخصوص که این بار آرتش هم خود را در بسیاری از شهرهای بزرگ وکوچک مجاز به مداخله میدانست .در نتیجه ، گروهی بمنظور شکایت از هیئت نظارت ومداخله بیحد مامورین به ذعامت دکتر مصدق وهمراهی جمعی از مدیران جرائد ونمایندگان اقلیت مجلس در دوره پانزدهم  وتعدادی از بازاری ها که مجموعا حدود دویست نفر میشدند به منظور تحصن به دربار شاهنشاهی رفتند .  عریضه ای را همراه با قصد اجازه تحصن  توسط وزیر درباربه حضور پادشاه تقدیم کردند .  کشمکش های همیشگی بر سر نحوه رای گیری واحتمالا تعویض صندوق های رای همچنان بازارداغی داشت . مصدق ویارانش طبق خواست  وزیر دربار پانزده نفر را بعنوان نماینده جمعیت تحصن کننده انتخاب نمودند . وچهار روز در دربار بعنوان میهمان باقی ماندند تا آنکه هیئت نظارت انتخابات به درخواست های ایشان پاسخ داد که البته بسیاری از محققین ونویسندگان این بازی تحصن را هم یک شگرد جلب توجه مردم معرفی میکنند که دکتر مصدق ویارانش ابداع کرده بودند 

                              

                        سرلشگر زاهدی رئیس شهربانی وانتخابات دوره شانزدهم 

  حسین مکی در شماره 42 از سال 13 مجله خواندنی ها مینویسد  انتخابات دوره شانزدهم مجلس ودوره اول سنا در پناه ضعف دولت ساعد – قدرت هژیر وزیر دربار و رزم آرا رئیس ستاد آرتش ادامه داشت .من ونریمان  از طرف جبهه ملی در مسجد سپهسالار مامور حفظ وحراست صندوق ها بودیم . یک روز موقع نهار یکی از ژاندارم ها که با ما رفیق بود آمد وخبر داد که (( دارند صندوق هارا عوض میکنند )) قبلا با کسبه اطراف مسجد سپهسالار قرار گذاشته بودیم که اگر بیموقع صدای زنگ مدرسه را شنیدید ویا صدای اذان بگوشتان خورد توجه کنید که میخواهند صندوق ها را عوض کنند خودتان را برسانید داخل مسجد . مردم وقتی صدارا شنیدند هجوم آوردند بطرف مسجد ولی متوجه شدند که تمام درهای مسجد وسیله سرباز ها وژاندارم ها قفل شده وهیچ کس نمیتواند وارد مسجد بشود . بین من ونریمان با پلیس وژاندارم ها در داخل مسجد زدوخورد درگرفت در نتیجه مارا در یکی از اطاقها زندانی کردند . و بلافاصله هم تمام صندوق ها ی رای را به عمارت فرهنگستان انتقال دادند واز ورود اشخاص به عمارت جلوگیری مینمودند 

         اما، در جریان انتخابات ،(( هژیر وزیردربار ترور شد)) . وبلافاصله عده ای از مارا گرفتند وبزندان بردند وپرونده سازی علیه ماشروع گردید  .

اتفاقا  روز بعد از ترور هژیر رئیس کل شهربانی را تغییر دادند و سرلشگر فضل اله زاهدی بعنوان رئیس شهربانی تعیین شد . زاهدی مرا میشناخت . روز دومی که بسمت ریاست شهربانی تعیین شده بود . ساعت نه شب سرتیب ایروانی رئیس پلیس تهران را به زندان فرستاد و ضمن احوال پرسی از ما گفت که سرلشگر زاهدی میخواهد شما بدانید که شهربانی در دستگیری وزندانی کردن شما هیچ دخالتی ندارد ولی برایتان پیغام داده که به شما اطمینان میدهم که تا وقتی رئیس شهربانی هستم نمیگذارم علیه شما پرونده سازی بکنند . عده ای از بازاری هاو طلبه هارا بازداشت کرد بودند ودر زیر زمین مرطوب و بدبوی اداره آگاهی نگه میداشتند که بین آنها چند طفل هم وجود داشت .  سه چهارروز بعد وقتی سرتیپ ایروانی  از طرف رئیس شهربانی برای احوال پرسی ما آمدو گفت که چه کمکی میتواند بکند ، گفتم این بیچاره های بیگناه راازچنین شکنجه گاهی خلاص کنید. ازروزبعد بتدریج آنها راآزادکردند . مامورین حکومت نظامی بر اثر توصیه سرلشگر زاهدی تصمیم گرفتند مارا آزادکنند ( دکتر بقائی – آزاد – مکی) .

       بعد از ترور هژیر وبررسی هیئت نظارت(( ابطال انتخابات اعلام گردید )). و در مهرماه همان سال دوباره انتخابات شروع شد . یک شب بمن خبر دادند که دولت قصد دارد چند صندوق  را در شرق و غرب تهران عوض کند .ساعت 11 شب زاهدی را در منزل سرتیب مالک پیداکردم  وبا تلفن قضایا را برایش توضیح دادم . فورا خواست که به منزل سرتیپ مالک بروم  .پس از بررسی قضایا  . همان نیمه شب به رئیس آموزشگاه پلیس دستورداد  تا  شبانه  دانشجویان پلیس را بیدار کند  وآن هارا مامور نماید تا بروندواز صندوق های انتخاباتی در تمام حوزه ها ی تهران حفاظت نمایند وموقعی که پس از رای گیری صندوق ها را مهرو موم میکنند دیگر به هیچ کس اجازه داده نشود بصندوق ها نزدیک بشوند . حدودیک بعد از نیمه شب بود به هرحوزه ای سرکشیدم  دیدم دانشجویان پلیس رسید اند  با دقت کامل مراقب صندوق ها هستند . این اقدام سرلشگر زاهدی مانع از تعویض صندوق های تهران گردید  واز فردا تعدادی از ماموران مورد اعتماد خودش راهم مخفیانه مامور مراقبت از حوزه هانمود . این دو مورد یعنی آزادی ما از زندان  وتضمین صحت انتخابات  تهران را سرلشگر زاهدی با تمام موانعی که داشت وبرخلاف میل دولت و رئیس ستاد ارتش به سود ملت اقدام کرد واز امتحان سرفراز بیرون آمد  تهران 7- 12- 1331 حسین مکی

                                ترور هژیر وزیر دربار و ابطال انتخابات

    روز13 آبانماه 1328، هژیر وزیر درباربرای شرکت در مراسم عزاداری وروضه خوانی درباربه مسجد سپهسالار رفت ، که بمحض ورودبا گلوله یک تروریست از پای درآمد.

     همان روز بموجب تصویبنامه هیات وزیران (حکومت نظامی ) در تهران و حومه برقرارگردید  وجمعی از معاریف و مدیران جرائد طبق ماده پنج حکومت نظامی بازداشت شدند 

      روز 19 آبان ماه 1328 یعنی 5 روز بعد از ترور هژیرقرائت آرا انتخابات تهران تعطیل  وبطلان آن از طرف انجمن نظار منتشر گردید .

      روز 19 بهمن ماه 1328 انتخابات مجددی در تهران شروع شد و قرائت آرا تهران طولانی شد ونمایندگان تهران بعد ازافتتاح مجلس معین شدند 

                             رای گیری دوباره در تهران 

     در آن دوره با مراقبت هائی که شده بود در تهران انتخابات نسبتا آزادی صورت گرفت از 12 تن منتخبین تهران هشت نفرشان طرفدار جبهه ملی بودند 

دکتر محمد مصدق – دکترمظفربقائی –حسین مکی – حائری زاده – دکتر شایگان – عبدالقدیر آزاد – محمود نریمان – سید ابواقاسم کاشانی .

    چهارنفر دیگر عبارت بودند از جمال امامی – سید محمد صادق طباطبائی – جواد مسعودی –   سیدعلی بهبهانی، بعنوان منفرد وطرفدار پادشاه

        شانزدهمین دوره مجلس شورا وهمچنین نخستین دوره سنا طی تشریفاتی در روز 20 بهمن ماه 1328 ( پس از ششماه وسیزده روز فترت افتتاح گردید ) .

      طبیعتا نمایندگان  تهران که یکی از پرنفوذترین در تعیین سرنوشت هیئت رئیسه  وهمچنین فراکسیون ها بودند درمجلس حضور نداشتند ، که کارهای اولیه و انتخابات داخلی وتشریفات اداری هردومجلس تمام شده بود .کمسیون ها وفراکسیون ها هم روسا خود را انتخاب کرده بودند .

     حسن تقی زاده بریاست مجلس سناوسردارفاخرحکمت هم به ریاست مجلس شورای ملی انتخاب شدند وکارها بجریان عادی افتاده بود .

     از همه مهمترکه از نظر نمایندگان تهران میتوانست کاملا بحث انگیز باشد، انتخاب رئیس دولت بود که با اکثریت تام هردو مجلس (ساعد) رای اعتماد گرفت . ودیگر جائی برای بحث و گفتگو باقی نمیماند. بسیاری از آگاهان  اعتقاد داشتند ، تعویق انتخابات تهران و افتتاح مجلس  بدون حضور نمایندگان تهران ( طرفداران جبهه ملی )یک شگرد سیاسی «ساعد نخست وزیر وقت » بود. زیرا علاقمند بود تا آنجا که ممکن است، افتتاح مجلسین و تعیین هیئت رئیسه وهمچنین انتخاب هیئت دولت بدون جنجال صورت پذیرد و نیز با این اقدام از انتخاب پاره ای از طرفداران جبهه ملی در هیئت رئیسه مجلس جلوگیری بعمل بیاید . در نتیجه یکماه نیم بعد از شروع کار مجلس  یعنی پس از گذراندن شانزده جلسه علنی  نمایندگان تهران وارد مجلس شدند . 

       اما ، در همان نخستین روزهای شروع کار مجلس عباس اسلامی علیه ساعد اعلام جرم نمودو اورا متهم کرد که بر خلاف اصل هفتم قانون اساسی عمل نمودوتقاضاکرد که طبق قانون محاکمه وزرا مجلس برای تعقیب ساعد تصمیم اتخاذ نماید 

ساعد که زمامداری خودرا لرزان میدیدروز 28 اسفندماه استعفای خود را به شاه تقدیم کرد.و از نخست وزیری کناره گرفت 

                             نخست وزیری علی منصور

روز سوم فروردین 1329(علی منصور)بفرمان محمدرضاشاه مامور تشکیل دولت شد 0 وروزبیست فروردین منصور دولتش را به مجلس معرفی نمود .

   در کتاب بحران دموکراسی در ایران میخوانید  از آنجائی که شاه وانگلیسها نمیتوانستند برسر نامزد دیگری توافق کنند . لذا شاه با بی میلی منصور را مامور تشکیل کابینه نمود و این کار (مورد تائید انگلیسهابود)

       از مجلس هیچ دعوتی بعمل نیامد که قبل از انتصاب منصور ( طبق رویه مرسوم) به او رای تمایل بدهد  واین امر موجب انتقادات شدید نمایندگان مجلس بویژه سناتورهاگردید.بااین وجود منصورموقع معرفی کابینه اش  باتفاق آرا رای اعتماد گرفت. 

      هنگامی نمایندگان تهران به مجلس راه یافتند که علی منصور نخست وزیر از طرف شاه مامور بود  لایحه اختیارات پادشاه را طبق تصمیم مجلس موسسان ازتصویب مجلسین بگذراند .

    طبق صورت جلسه مذاکرات مجلس شورا (تاریخ 5 اردیبهشت )1329: نخست وزیراز مجلس درخواست کرد تا ( مجلس واحد) رابرای تغییرات قانون اساسی تشکیل بدهند. بلافاصله هم اعلام کرد که از جناب آقای دکتر مصدق یادداشتی دریافت کرده که مضمون پیشنهاد ایشان مقدم داشتن قانون انتخابات و قانون مطبوعات بر هر امر دیگری است 

      دکتر مصدق بلافاصله پشت تریبون رفت وضمن توضیحات خود.نخستین سنگ بنای مخالفت با شاه وخواسته های ایشان را گذاشت . اعلام کرد ، اگرمجلس با پیشنهاد من موافق باشدعرضی ندارم .ولی اگر قبول نفرمودند ، عرض میکنم که ما( هشت نفرنمایندگان جبهه ملی)با مجلس موسسان موافق نیستیم . ماباتجدید نظر در قانون اساسی مخالف هستیم . اگر مطرح بشود بنده گمان میکنم یک تشنجی در مجلس شورا ایجاد خواهد شد که هیچ ضرورت ندارد . خوبست اجازه بفرمائید همینطور( طبق خواسته ما) مجلس موافقت بکند اول قانون انتخابات وقانون مطبوعات  مطرح و تصویب بشود.( بعد راجع به موضوع مجلس موسسان با جناب آقای نخست وزیر مذاکره خواهیم کرد) 

  نخست وزیر که متوجه حساسیت کامل قضایا بود بمنظور جلوگیری از هرگونه جنجالی. نظر دکتر مصدق را پذیرفت وگفت که لایحه انتخابات حاضراست و لایحه مطبوعات هم بعد تقدیم خواهد شد .

         

             مجلس سنا و دکتر مصدق  وقرعه کشی چشم وگوش دار 

 در کتاب قلم وسیاست بقلم محمد علی سفری آمده است  :دولت  وهمچنین دربار که میدانستند دکتر مصدق در صورت آزادی نسبی انتخابات به مجلس راه خواهد یافت . برای آنکه بتوانند اورا از حضوردر مجلس شورا محروم کنند . نامش را ضمن ده نفراول منتخبین مجلس سنا آورده بود  تا نام ایشان رابعنوان سناتوردر قرعه کشی بگذارند. 

    در دوره اول، انتخابات مجلس سنا ( دو درجه ای بود ). یعنی ظاهرا مردم 75 نفر را از سراسر مملکت انتخاب میکردند  وبعد انجمن نظارت  با همکاری نمایندگان دولت((بصورت قرعه کشی ))از بین ان 75 نفر «پانزده نفر»رابرای حضور در مجلس سنا بعنوان سناتور تعیین مینمود .

    نام دکتر مصدق دربین منتخبین درجه اول جزء ده نفر نخست قرارداشت  که از طرف مردم انتخاب شده بودند .به همین سبب هم اورا دعوت کردند تا وقتیکه (باصطلاح)قرعه کشی  برای انتخاب پانزده نفر سناتورمیشود شخصا حضور داشته باشد .

    دکتر مصدق  با اطلاعاتی که از جلسه محرمانه هیئت نظارت ونمایندگان دولت بدست آورده بود شاهکاری بخرج داد که موجب تعجب همگان شد،  برای آنکه اثبات کند حتی (قرعه کشی انتخاب سناتورها) هم دارای چشم و گوش وشنوائی است و در جهت یک سیاست خاصی گام برمیدارد ، وقتی به جلسه وارد شد . با نطق شدید اللحنی از عدم آزادی انتخابات سخن گفت .واعلام داشت . این عده ای که برای انتخاب پانزده نفر سناتور از بین خود جمع شده اند باید توجه کنند که آزادی انتخاب برایشان وجود ندارد . زیرا کسانی که باید انتخاب بشوند واز قرعه کشی بیرون بیایند قبلا تعین شده اند و این قرعه کشی کاملا فرمایشی است .

      دکتر مصدق یک پاکت سربسته را از جیبش بیرون آورد  وخطاب به حضار که همگی از رجال استخواندار بودند چنین گفت. به هیچوجه اعتمادی به رای این مجلس ندارم  برای اینکه لیست مورد نظر دولت وشاه  دیشب تهیه شده  ومن این لیست را در این پاکت سربسته مهرکرده گذاشته ام . وقتی قرعه کشی تمام شد،  با این لیست مطابقت میکنیم  تا معلوم شود حقیقت دارد یا خیر .

بعد دکتر مصدق پاکت سر بسته را بدست  فرماندار داد وگفت نگاهدارید تا بعد از قرعه کشی .

     پس از سخنان دکتر مصدق اخذ رای مخفی با قرعه کشی از بین حاضرین بعمل آمد  ونتیجه  بشرح زیر اعلام شد : نصرلملک هدایت – دکتر متین دفتری –لقمان المک – عبدالحسین نیکپور – یمین اسفندیاری – حکیم الملک – حسن تقی زاده – محمد سروری – امیر همایون بوشهری – ابراهیم خواجه نوری –نجم الملک – عباس مسعودی – دکتر صدیق اعلم – دکتر مهدی ملک زاده – حسین نقوی –  که نام دکتر مصدق درآن قرعه کشی در نیامد .

        آنگاه دکتر مصدق خطاب به فرماندار تهران گفت : حالا آن پاکت لاک ومهر شده ای را که قبل از اخذ رای به شما دادم باز کنید . خواهید دید که نام همین افراد که از قرعه کشی بیرون آمده اند عینا در آن نامه ثبت است . این اقایان معمرین حاضر در جلسه خوهند دانست که نحوه انتخابات چگونه است 

     در این موقع پاکت لاک ومهر شده دکتر مصدق را باز کردند و خود مصدق از جا بلند شد  وورقه داخل پاکت را ار فرماندار گرفت ودر حضور جمع شروع بخواندن اسامی کرد وبه اسم هر نفر که میرسید میگفت خط بزنید . دقیقا لیست دکتر مصدق نام همان پانزده نفری را داشت که از قرعه کشی بیرون آمده بود . 

                        نخستین موفقیت دکترمصدق ویارانش در ایجاد کمیسیون نفت 

       مبارزه قدرت بین گروه دکتر مصدق و اکثریتی که خودرا در سنگر پادشاه قرارداده بودند روزبروز شدت بیشتری بخود میگرفت .عملا کلیه امور جاری تحت الشعاع آن مبارزه قرار گرفته بود . صحنه مجلس به تدریج تبدیل شده بود به یک رزمگاه . وهیچکدام از این دودسته آمادگی نداشت تا کمی کوتاه بیاید. ویا آنکه با گروه مقابل به سخن بنشینندتا بتوانند کشور را از این موقعیت خطیر رهاکنند . 

     عاقبت منصور نخست وزیر برخلاف نظریه و خواست شاه ،بمنظور آنکه خودرااز زیر بار فشار بیرون بیاورد .ضمناحدت حملات جبهه ملی راهم کم کند،فرمول خاصی پیداکرد تا یکسره بارسنگین مسئله نفت را بدوش مجلس بگذارد . این بود که در جلسه علنی با طرح لایحه نفت از مجلس خواست تا یک کمیسیون اختصاصی برای رسیدگی به امر نفت در مجلس تشکیل بشود تا دولت ومجلس بتوانند باهمکاری یکدیگر این معضل را حل کنند .

      این نظریه مورد توجه اکثریت مجلس قرار گرفت و روز 30خرداد1329یک کمیسیونی تشکیل گردید که بعد ها بنام (( کمیسیون نفت)) معروف شد . واین اقدام منصور، مجال وفرصت کافی را برای جبهه ملی فراهم آورد  تا نظراتش را در جهت فراهم آوردن مقدمات ملی کردن نفت به مرحله اجرا بگذارد .

    

 کمیسیون مورد بحث با نظر قاطع نمایندگان از بین فراکسیونها وشعب مختلف انتخاب شدکه عبارت بودند از: دکتر مصدق – دکتر علوی – ناصر ذوالفقاری –جواد گنجه ای – فقیه زاده – الهیارصالح – حسین مکی – خسرو قشقائی – سرتیپ زاده – جمال امامی – جواد عامری – دکتر کاسمی – حائری زاده – عبدالرحمن فرامرزی – دکتر محمد علی هدایتی – دکتر شایگان – سیدعلی بهبهانی – پالیزی . 

    دکتر مصدق به ریاست کمیسیون انتخاب گردید  وحسین مکی منشی کمیسیون معین شد . ودر این جریان هم یک هیئت غیر رسمی  برای همکاری بادکتر مصدق معین شدند که عبارت بودند از (الهیار صالح – حسین مکی – حائری زاده – دکتر شایگان )که اعضا اصلی وفعال وهم فکر مصدق بودند وعملا اکثریت اعضا کمیسیون را تحت تاثیر خود گرفتند. 

                             

                                   

            بالاگرفتن جنگ قدرت بین شاه – مصدق – قوام 

     قوام السلطنه که پس از برکناری از نخست وزیری به پاریس رفت وانجا اقامت گزید، وقتی خبر مجلس موسسان را شنید نامه سرگشاده ای بنام اعلیحضرت محمد رضاشا ه فرستاد و به سختی از تغییر قانون اساسی – تشکیل مجلس موسسان – ومیزان دارائی شاه  انتقاد کرد، که در آنروزهای پر تشنج کشور، دست آویز بسیاری از انتقادکنندگان به دربار وشاه گردید .  در نتیجه شاه به حکیمی وزیر دربار دستورداد ضمن پاسخی تند به نامه قوام (لقب جناب اشرفی )را از او پس بگیرد. وبعد هم از دولت بخواهد که قوام را تحت تعقیب  قانونی قرار بدهد .

در تاریخ 30 خرداد1329 پرونده ای جهت تعقیب قوام السلطنه تهیه و تقدیم مجلس گردید که در آن پرونده انواع اتهامات به او وارد شده بود. در مجلس شورا هنوز گروهی طرفدار قوام بودند که طرح چنان پرونده ای آنها را علیه دربار وشاه بر انگیخت

      نامه قوام مخالفان شاه را تشویق کرد .ولی پاسخ حکیمی وزیر دربار (چیزی به حیثیت شاه نیفزود ) ودقیقا شاه را با مخالفت دو سیاستمدار قدیمی و یک طیف گسترده ای از مخالفان مصمم روبروکرد .  

        درجلسه علنی 28 خرداد ماه 1329، دکتر مصدق پیام آیت اله کاشانی را مبنی بر مساله نفت ایران –مجازات تبعید کنندگان نامبرده – از همه مهمتر بی اعتباربودن تصمیم های مجلس موسسان را با حمله مستقیم به شاه و دربارقرائت کرد . وخواستار رسیدگی فوری مجلس گردید 

      این اقدامات وگفته ها ونوشته همه دال بران بود که مخالفین شاه جرئت رودرروئی پیداکرده ا ند،      

  

  شپرد سفیر انگلستان در یک گزارشی در 28 آوریل 1950 به وزارت خارجه مینویسد   شاه را نصیحت کرده تا توجه کامل داشته باشد، اگر خواسته پادشاه در جهت بدست آوردن حق وتو در مقابل مجلسین  ویا حق تعلیق قوانین در جهت ایجاد قدرت بیشتر بصورت عاقلانه ای عمل و مطرح نگردد ، وبدون اطمینان کامل از نظریه اکثریت مجلسین به رای گذارده شود  وپیشنهاد شاه رای اکثریت را بدست نیاورد . مسلما حیثیتش لطمه خواهد خورد  ومجالی فراهم خواهد آمد تا در همه زمینه ها مجلس وشاه در دو جبهه و مقابل هم قرار بگیرند 

  

      اقدامی که همگان را مات کرد.

زمانیکه کمیسیون نفت تشکیل گردید ، همگان منتظر بودند که نخست وزیر ومشاورانش با پرونده نفت به کمیسیون بیایند وباب مذاکره را مفتوح کنند وکمیسیون را در جریان اقدامات دولت قرار بدهند تاآنها بتوانند دنباله کاررا بگیرند . و با کمک وراهنمائی دولت وارد بررسی بشوند.

    درست پنج روز بعد یعنی  روز 5 تیرماه 1329 ناگهان وبدون هرگونه اطلاع قبلی خبر استعفای منصوراز سمت نخست وزیری از خبرگزاریها پخش شد واعلام گردید که ایشان بعنوان سفیر شاهنشاه در رم تعیین شده است .

     این خبر بقدری ناگهانی بود که حتی وزراء کابینه هم از آن اطلاع پیدا نکرده بودند وخبر را از خبرگزاری هاورادیو ها شنیدند . در موقع پخش خبر استعفا اغلب وزرا یا در کمیسیون های مجلس بودند ویا در وزارت خانه های مربوطه به رتق وفتق امور میپرداختند .

    در کتاب بحران دموکراسی درایران میخوانید : انگلیس ها بتدریج شکیبائی خودرا از دست میدادند . واین شایعه رواج پیداکرده بود که امریکائی ها هم خواستار تعویض منصور شده اند . و(پادشاه) که منصور را بعنوان یک فرد مطیع انتخاب کردتا بتواند لایحه اختیارات را از مجلس واحد بگذراند  اینک متوجه شده بود که او نه تنها قادر به این امر نیست .بلکه با پیشنهاد تشکیل کمیسیون نفت عملا اختیار کاررا بدست مخالفین او داده . باینجهت شاه بسرعت دست بکار شد وبا صدور فرمان سفارت ایتالیا منصوررا راضی کرد که از نخست وزیری استعفا نماید واز گردونه خارج بشود .

         نخست وزیری سپهبد علی رزم آراو بقولی کودتای سفید

درهمان روزکه روزنامه ها خبر استعفای منصور را اعلام کردند. خبر دیگری  در صفحه اول روزنامه اطلاعات درج شد بدین مضمن 

                        جناب حاجی علی رزم آرا نخست وزیر، نظر به اطمینانی که به کفایت  ولیاقت شما

                        داریم ، بموجب این دستخط شمارابه سمت نخست وزیری منصوب  ومقررمیداریم 

                        در تعیین هیئت وزیران  اقدام  ومطابق برنامه جدیدی که اصول حکومت ملی را

                        کاملا تامین نماید ، با کمال جدیت  وفعالیت  تحولات اجتماعی را که منظور نظر

                       است بموقع اجرابگذارید. کاخ سفید 5تیرماه1329 محمدرضا پهلوی

      وزارت خارجه انگلیس امیدواربود با روی کار آمدن رزم آراچشم انداز بهتری برای حل مسئله نفت پدیدارگردد.هرچند یکی از مقامات آن وزارت خانه  میترسید  ممکن است  او یک رژیم نظامی سرکاربیاورد که در این صورت برکناری او بسیار دشوار خواهد بود.

بین مقامات انگلیس وامریکا  بحث برسر این بود که ممکن است رزم آرا وسوسه شود که «قانون اساسی را زیر پا بگذارد » ولی وزارت خارجه انگلیس ارزیابی میکرد که اوضاع ایران به نحوی است که خطر محتملی از این  نوع رامیتوان پذیراشد. ولی در عین حال (شاه تضمین میخواست)که رزم آرا در مقام نخست وزیری اجازه نداشته باشد  در«امور آرتش» دخالت کند 

        

 ریچارد کاتم  در کتاب« ناسیونالیسم در ایران » نقل میکند که :  باورعمومی درایران این بود که رزم آرا انتخاب مشترک آمریکائی ها وانگلیسها هاست .بخصوص که آنروزها یک مقام آمریکائی بنام «جرالد دوهر»آشکارا از رزم آراحمایت میکرد، ومطبوعات امریکا هم رزم آرا را بعنوان یک زمامدار قوی واصلاح طلب ستایش میکردند.

    باری روبین نویسنده و محقق آمریکائی در کتاب «جنگ قدرت ها»مینویسد :   روزیکه شاه فرمان نخست وزیری رزم آرا راصادر کرد،این طور شایع شد که رزم آرا با حمایت  آمریکا به نخست وزیری منصوب شده، ولی اسناد ومدارک موجود در باره تاریخ  روابط ایران وامریکا حاکی از چنین مطلبی نیست ، هرچند امریکائی ها در آغاز نسبت به امکان موفقیت او در انجام اصلاحات  وحل مشکلات ایران خوشبین بودند ، اما این خوش بینی دیری نپائید.

مهمتر از همه (مخالفت باطنی شاه)با او مانع موفقیت وی بود …. شاه هر نخست وزیرقوی وبا شخصیتی را خطری برای قدرت سیاسی خود وحتی تهدیدی برای تاج و تخت خود میدانست .

    در کتابی بنام «بحران نفت در ایران » یا «امپراتوری بریتانیا در خاورمیانه» آمده است :   هنگامیکه شاه از سفر آمریکا بازگشت و طبیعتا انگلیسها از مذاکرات شاه ومقامات امریکائی سخت دلواپس بودند . او را در تنگنا گذاشتند که یک نخست وزیر قوی انتخاب نماید تا بتواند هرچه زودتر مسئله نفت را حل کند .

     سرجان لوروژوتل سفیر انگلستان  در تاریخ 8دیماه 1328 طی گزارشی بوزارت خارجه انگلستان 

مینویسد:  من تمام سعی خودرا برای این که او را تحت تاثیر قراربدهم بکاربردم، واهمیت تعیین یک دولت واقعی را به ریاست یک شخصیت قوی به او گوشزد کردم.

        رزم ارا در آغاز زمامداری نقشه های زیادی در سر داشت ، ولی از زمانیکه او با شوروی ها ایجاد رابطه نمود دیگر آمریکائیها از او مایوس شدند .اما ضربه نهائی را مسئله نفت  وعدم موفقیت رزم آرا در حل مسئله نفت به حکومت او وارد ساخت .

           در 3 دیماه 1329 دکتر مصدق و همفکرانش دولت رزم آرا را به علت تعلل در استیفای حقوق ملت ایران مورد استیضاح قراردادند و رزم آرا در پاسخ استیضاح مطالبی بیان کرد که موجبات خشم عمومی رافراهم اورد.  از آن جمله او در جلسه خصوصی مجلس شورا اعلام داشت که ایرانی ها هنوز نمیتوانند یک ( لوله هنگ درست بکنند ) چطور میخواهید جریان نفت را اداره نمایند و دولت در آن جلسه لایحه معروف به ( گس – گلشائیان را )از مجلس استرداد کرد .که( کمیسیون نفت اعتقاد داشت دولت نمیتواند طرحی را که مدتهاست در کمیسیون مطرح هست وروی ان بررسی هائی شده ناگهان وبدون انکه طرح دیگری جایگزین کند انرا مسترد نمایند . این مبارزه دولت ومجلس وکمیسیون نفت  بالاخره منجر به تقدیم طرح ملی شدن نفت به مجلس کردید .

        

   سرفرانسیس شپرد سفیر جدید انگلستان در ایران طی گزارش محرمانه ای در 17 دسامبر1950 برابر با27 آذر 1329مینویسد :

              شاه آدم ضعیفی است و معمولا تحت تاثیر تلقینات آخرین کسی که با او ملاقات میکند قرار میگیرد.اگر اعلیحضرت  بیش از اندازه در کار دولت مداخله نمیکرد وبجای حل مسائل خود با نخست وزیر «رزم آرا»با وزیران او بطور خصوصی و جداگانه تماس نمیگرفت ، این ضعف شاهانه قابل گذشت بود ….  اعضای خانواده سلطنتی هم بطور غیر قانونی و غالبا بیجا و بیمورد  در کارها مداخله میکردند که این خود مشکل آفرین بود.

          شپرد سپس مینویسد :  نکته بسیار مهم دیگرنارضائی روحانیون است که کل خاندان  وسلسله پهلوی را دربرمیگیرد و خانواده سلطنتی هیچ تلاشی برای آرام کردن آنها بعمل نیاورده است.

          بعلاوه شایعات فراوانی وجود دارد که بسیاری از مخالفت هادر مجلس وخارج از آن با رزم آرا  از طریق دربارو شخص شاه هدایت میشود .

      

     خانم لمبتون که دردهه بیست در ایران بعنوان وابسته مطبوعاتی سفارت انگلستان خدمت میکرد واز او داستانها وحکایات فراوانی بین ایرانی ها زبانزد بود :  گزارش مفصلی در سال 1329 بوزارت خارجه انگلیس فرستاده و درآن گزارش، عوامل گوناگونی که فراگیر نارضائی عمومی گسترده ای  علیه «طبقه حاکمه »بطور کلی  و(شاه – دربار – آرتش ) بود بویژه توجیه نموده.

     او مینویسد : این عوامل مشتمل بر وخامت عمومی شرائط زندگی مردم ، بخصوص  گروههای کم در آمد،عدم امنیت وتامین درمقابل بدرفتاری دولت وبخصوص نظامی ها و(فرمانداری نظامی )است .تحت فشار گذاردن مردم در آذربایجان – کردستان  از سوی مالکان – دولت  ونظامی ها باعث شده تا مردم در مجموع از حکومت روی گردان بشوند .

این واقعیت که پیرامون چنین موضوعاتی در مقیاس وسیعی صحبت میشود . خواه منصفانه و خواه غیر منصفانه ،( سلطنت)را به موقعیتی تنزل داده که دیگر به آن به دیده احترام نمینگرند ، بلکه با ترس وتحقیر وانزجار در باره اش میاندیشند  وبدبینی کاملی نسبت به طبقه حاکمه فزونی یافته .

      لوروژوتل سفیر انگلستان در تاریخ 18 نوامبر 1949 در گزارش شمارهFO371EP75468  مینویسد :  افزایش قدرت شاه و ارتباطات ایشان ویا نخست وزیرش  به مقامات سفارت خانه های امریکا وانگلیس وگاهی هم فرانسه پشتیبانی عمومی مردم را در داخل بتدریج کاهش میدهد . شاه متاسفانه بگونه فزاینده ای به مقامات سفارت خانه ها روی آورده  وبا آنها همچون ( محارمش ) رفتار مینماید . در کلیه امور سیاسی آنها مشاوران – داوران – پشتیبانان اقداماتش هستند . شاه از این طریق سلسله قدرت خود را در داخل تحکیم بخشیده ، ودر عین حال دست اندازیهای وی به ساختار پارلمانی هرروز آشکارتر وبی پرواتر میگردد، شاه  دیگرهیچ خط فاصلی را بین اختیارات خود واقتدار قوه مجریه به رسمیت نمیشناسد . 

      توالی دولتهای ضعیف که از سوی شاه برگزیده و حمایت شده اند ، عملا کار امور اقتصادی کشور را فلج نموده . هزینه زندگی پیوسته رو بافزایش است . بیکاری همه روزه روی به تزاید در حالیکه احتکار، قاچاق  وانواع اخاذی شیوع کامل دارد، وقانون به چنان درجه ای از خفت و خواری کشانده شده است که حتی  عامه ایرانیان با تلخی درباره اش صحبت میکنند 

      در چنین شرائطی افکار عمومی در جهت مخالفت با خاندان سلطنت  وایادی دربار شکل میگیرد .

ودربسیاری موارد این مخالفت ها رنگ مذهبی دارد. بتدریج دستگاههای مختلف تبلیغاتی جبهه ملی  برای بزرگ کردن این نارضائی ها  با آخوندیسم هم صدا گردیده  و علیه دربار وشاه گفتگومینمایند 

      یکی از سیاه ترین ادوار سلطنت محمدرضاشاه ، ایام (نخست وزیری رزم آرا) بود که کمتر به ان توجه شده ، زیرا دورانی است که بتدریج عوامل ناموزونی خصوصیات اخلاقی شاه را نمایان میکرد و شاهی که تا دیروز خود را در اوج میدید وعقده خود بزرگ بین اش برمجلس و دولت ومملکت حاکمیت داشت یکمرتبه دوچار ضعف گردید . چون طبق نوشته همه محققان خارجی وهمچنین گزارش های سیاستمداران انگلیس وامریکا انتخاب رزم آرا به نخست وزیری  برای شاه که (اصلا سرسازگاری با هیچ شخصیت نظامی ویا قدرتمند لجوج نداشت ) یک انتخاب دلخواه نبود.بلکه زیر فشار مقامات انگلستان وامریکا وبازی های سیاسی خود رزم آرا، ناگزیر به( انتصاب) اوشد .

        با وجود آنکه  پیش از صدور فرمان از او تضمین گرفته بود که هرگز در امور آرتش دخالت نکند ولی هیچگاه نمیتوانست این تضمین را ملاک اطمینان قلبی اش قرار بدهد. بخصوص که طول سالها فرماندهی رزم آرادر آرتش اورا بین سران آرتش یکی از افسران ممتاز وقابل تکیه برای افسران نشان میداد .

        لااقل در ماههای نخست، رزم آرا حمایت انگلستان وامریکا را داشت وپس از بستن یک قرارداد با شوروی ها نظر آنها راهم به خودش جلب کرده بود . به همان نسبت که شاه با سفرای دو دولت غربی ارتباط داشت رزم آراهم حشرو نشر ورفاقت میکرد . بخصوص که انگلستان رزم آرا را برای انجام حل وفصل مسئله نفت فرد شایسته ای میشناخت  وبیشتر از شخص شاه برای امور اجرائی به او احتیاج داشت.وسعی میکرد اورا راضی نگاهدارد

     حضور رزم آرا در مقام نخست وزیری با رویه ایکه در دفاع از لایحه نفت (گس – گلشائیان) در پیش گرفته بود موجب تقویت اقلیت مجلس گردید .بگونه ایکه نه تنهاچندنفرد وستان دکتر مصدق علیه کابینه رزم ارا ایستادند بلکه با کمی کنکاش در آندوران میبینیم که بسیاری از یاران «شاه » هم با رزم ارا به مخالفت برخاسته بودند که نمونه روشن انها « جمال امامی» بود که در اکثریت اعضا مجلس نفوذ مطلق داشت . وهمین امر زمینه درهم ریختگی کامل بین دولت و مجلس شد. بکیفیتی که دکتر مصدق ویارانش در جبهه ملی احساس قدرت در مقابل شاه میکردند 

     پرده حیا باصطلاح دریده شده بود و بسیاری از سیاستمداران اصلا رعایت نزاکت را نمیکردند .مثلا دکتر بقائی درروز 6 تیرماه 1329 در جلسه خصوصی مجلس طی سخنانی میگوید (شاه مانند آهوی معصومی اسیر چنگ بیگانگان است ) .

      تا وقتی رزم آرا نخست وزیر نشده بود .شاه چند تن معین را داشت که با دور وتسلسل آنها را به نخست وزیری برمیگزید و همه انها مطیع ومنقاد شاه بودند. رزم آراکه برسرکار آمد به پشتیبانی انگلستان وامریکا کوشید اختیارات قوه مجریه را در دست خود بگیرد .باینجهت شاه دیگر نمیتوانست اورا تحمل کند و میترسید که او دست به یک اقدام دور از انتظاری بزند

     دکتر مصدق وجبهه ملی که کم وبیش از عدم پشتیبانی شاه از رزم آرا مطلع شده بودند . از هر اقدام و گفتگوی برانگیزاننده ای خودداری نمیکردند . و نتیجه برخورد رزم آرابا مردم وروزنامه نگاران  موجب پشتیبانی وسیع مردم ایران از جبهه ملی بود که همین امر شاه را سخت هراسناک میکرد.

     بطور کلی میتوان گفت که نخست وزیری رزم آرا پایه گذار دوگانگی خصوصیات اخلاقی شاه شد زیرا در تمام مدت چه ( حضور شخص رزم آرا) وچه از (وقایعی که در دوران نخست وزیری او گذشت) که عملا منجر به تقویت مخالفین  شاه گردید، بشکلی که تا بعد از نخست وزیری سپهبد زاهدی  نواسانات فکری و دوگانگی (خودفرابینی) اوراچنان درخود فروبرد که دربرخورد باانتصاب وانتخاب دولت ها تاثیر گذار شد .بگونه ایکه تا اخرین روزپادشاهیش تردید ها  ودو دلی ها و نگرانی ها اورا رها نکرد. و عاقبت هم موجبات فراهم امدن اشتباهاتی شدکه کشورش را ببادداد

                       ترور رزم آرا در مسجد شاه 

    روز 16 اسفند 1329  در مسجد شاه در ختم آیت اله فیض، رزم آرا با گلوله ای کشته شد . بسیاری از محققان مینویسند که ( ترور رزم آرا هنوز هم یکی از معماهای تاریخی ایران است )گرچه اعلام شد که«خلیل طهماسبی یکی از اعضا فدائیان اسلام» اورا به قتل رساند . ولی شایعات فراوان دیگری هم برسر زبانها ماند که هرگز درباره اش تحقیق و تفحص لازم بعمل نیامد 

     گفته میشود که رزم آرا علاقه نداشت که به مجلس ختم برود .زیرا مقامات پلیس به او هشدار داده بودند که ممکن است مورد سوء قصد واقع بشود . ولی باز چنین شایع هست که علم یکی از وزراکابینه پیغامی از طرف شاه آورد  که رزم آرا به نمایندگی شخص شاه باید در مجلس ختم شرکت کند. که دنباله آنهم (گفتگوهای درگوشی)فراوانی بوجود آمد که هیچکدام قابل بررسی نبود .

                                        شایعاتی که درباره رزم آرا وجودارد 

            کتابی بنام «سراب زندگی» در تیراژ بسیارکم در همان سالهای دهه 30 در ایران منتشرشدکه منصوب است به یکی از نزدیکان رزم آرا زیرا نام نویسنده ندارد :   

در آن کتاب آمده : رزم آرا میخواست نوروز سال 1330 را با استقرار یک رژیم تازه در ایران آغاز کند ومدلی که برای حکومت خود در نظر داشت چیزی شبیه اسپانیای فرانکوبود ،یعنی میخواست در مقامی بعنوان «پیشوا» نه شاه ونه رئیس جمهوری قدرت را در ایران بدست بگیرد  وتعیین تکلیف نهائی رژیم را به بعد موکول نماید .طرح اصلی او برای  حکومت به ایران که مقدمات آنراهم با اجرا ((قانون انجمن های ایالتی وولایتی)) فراهم ساخته بود ، تبدیل ایران به یک حکومت فدرال از ایالات خود مختار وتغییر پایتخت از تهران  به یکی از شهرهای جنوب بود .

(( مطلب بالا برگرفته ار کتاب پدر وپسر نوشته محمود طلوعی است ))

  

           همآوائی ملی وشکست سیاست انگلستان  وفرو افتادن محبوبیت شاه

           ترور رزم آرادر واقع مظهر اهمیت احساسات مردم بر ضد شرکت نفت انگلیس وایران تلقی گردید و خواست ایرانیان را در مورد ملی شدن صنعت نفت به تماشا و نمایش گذارد 

درکتاب نفت – قدرت واصول آمده  شرکت نفت بصورت نمونه مجسم امپریالیسم استعمارگر امپراتوری بریتانیامنبع اصلی بیعدالتی اجتماعی واقتصادی بشماررفته بود واز این هم بالاتر(مسئله نفت )بصورت موضوعی درآمده بود که ایرانی ها بر سر آن با یکدیگر متحدشده وبر ضد «نظم کهن » صدای اعتراض خود را بلند نمودند

           روز بعد از قتل رزم آرا «کمیسیون نفت»باتفاق آرا قطعنامه ای را تصویب کرد که در آن ملی شدن نفت را توصیه میکرد، باین ترتیب به احساسات عمومی پاسخ داد .

           در کتاب بحران دموکراسی میخوانیم : پس از مرگ رزم آراانگلیسها بشدت در فکر نخست وزیری (سیدضیا)بودند زیرا (شپرد سفیر انگلیس و همچنین مقامات وزارت خارجه )اورا نامزد ایده ال تلقی میکردند . چند روز پس از قتل رزم آرا  مقامات سفارت انگلیس وسیدضیا با مشورت «شاه»یک طرح مفصل در خصوص نخست وزیری او تهیه کردند .که یکی از رئوس کلی ان (انحلال مجلس )بود    

          شپرد سفیر انگلیس در تاریخ 9 مارس 1951 گزارشی برای وزارت خارجه ارسال میدارد : بعقیده من اگر شاه از این فرصت استفاده نموده و درسی به مجلس بدهد ویک دولت سالم (البته از نظر انگلیسها)بدون مجلس را روی کار بیاورد بسیارخوب خواهد بود . اما، بیم دارم که شاه بنابر عللی در صورت نخست وزیری سید ضیا با انحلال مجلس موافقت نکند . (( شاه بطور کلی از روش دیکتاتور مابانه سیدضیا  و رفتاری که  در دوران همراهی با رضاخان بااوشده بودهراس داشت ))

         در کتاب  ایران بین دو انقلاب آمده است :شادمانی عمومی پس از کشته شدن رزم آرا نمایندگان مجلسین را به هراس انداخت . آنها دوباره در مقابل «شاه» قدعلم کردند و از حقوق پارلمانی بدفاع برخاستند . وفرد مورد نظر شاه را که  همان کاندیدای سفارت انگلیس بودبرای نخست وزیری نپذیرفتند وباز هم به حقوق مندرج در قانون اساسی متوسل شدند و بالاخره پس ازسه هفته گفتگو در پشت درهای بسته  به (( حسین علا))رای تمایل دادند. مجلس این انتخاب را بدین جهت انجام داد که علا بعنوان یک دیپلمات قدیمی مشهور به ضدیت با انگلیس هابود و نخست وزیریش مورد قبول جبهه ملی نیز قرار میگرفت .

        حزب توده در هملن روزها قدرت خود را در اغلب شهرهای ایران به نمایش گذاشت که ترس و وحشت بزرگی را برای طرفداران سلطنت وسایر زعمای محافظه کار فراهم نمود 

      دکتر رضازاده شفق سناتور :طی یک سخنرانی  اعلام کرد که تنش های طبقاتی  به چنان نقطه خطرناکی رسیده است که شاید جامعه را به نابودی سوق دهد. زیرا مبلغان خارجی میخواهند جنگ طبقاتی در کشور راه بیاندازند و در نتیجه مملکت را بسوی یک هرج ومرج واقعی ببرند . زیرا متاسفانه  شعارهای فریبنده ، بیشتر طبقات ناآگاه و بیسواد  مارا گمراه کرده .باین جهت تنها راه نجات کشورمتحدکردن مردم علیه دشمن خارجی ومقابله با جنگ طبقاتی است .   

      محمدرضاشاه در یک سخنرانی رادیوئی    اعلام کردکه تضادهای طبقاتی بزرگترین بدبختی ایران است ،زیرا این تضادها دیدگاههای اجتماعی و زندگی سیاسی را مسموم میسازد وبهترین راه کاهش این قبیل مبلرزات خانمان بربادده  توسل به قوانین اسلام است .  واز علما اعلام خواستارهدایت مردم در راه صحیح گردید .   تا با راهنمائی های اسلامی تضادهای طبقاتی را تبدیل به همگونی طبقاتی  و وحدت ملی بنمایند .

                                       نخست وزیری حسین علا بار دیگر

      روز دوشنبه 21 اسفند 1329حسین علا با رای تمایل دو مجلس از طرف شاه به سمت نخست وزیری انتخاب  ومامورتشکیل کابینه گردید. و تا روز یکشنبه 18 فروردین در گیر انتخاب وزرا وچانه زدن بامجلس بود و بعد مجلس وارد بررسی برنامه دولت شد عاقبت روز 27 فروردین با اکثریت آرا رای اعتماد گرفت .  واین زمان اوج مبارزات پنهانی مجلس شورای ملی (اقلیت مجلس) با شاه بود.علا نسبت به سیاست بریتانیادر ایران بدگمان بود و بیشتر به آمریکائیها گرایش داشت .

علا از تشکیل فوری کابینه خودداری کرد . با احتیاط دست به کارشد از اعلام حکومت نظامی خودداری ورزید .کوشید با جبهه ملی روابط دوستانه برقرار سازد . و مهمتر از همه از سنگ اندازی در روند ملی شدن نفت ممانعت بعمل آورد  

       نمایندگان سفارت انگلیس (شپرد ) در همان روزها یادداشتی به علا تسلیم میکند که ملی کردن را در آن یادداشت نفی کرده  ولی آمادگی شرکت را برای پرداخت حق السهم سخاوتمندانه تری (بالای پنجاه پنجاه )به ایران ابراز داشته بود . علا ظاهرا قول دادکه نامه مذکور را قبل از تصویب اصل ملی شدن تقدیم مجلس کند . ولی (یا تعمدا نخواست – یا سرعت عمل نمایندگان مانع از طرح آن شد ) بهر صورت نتوانست به وعده ای که داده بود عمل کند .

در کتاب بحران دموکراسی در ایران آمده است :  هم مقامات انگلیسی  وهم شخص (شاه) کوشیدند نمایندگان مجلس شورا را از شرکت  در جلسات مجلس که مسئله نفت مطرح بود منصرف نمایند . اما،روز 24 اسفند1329 مجلس شورای ملی باتفاق آراتصمیم کمیسیون نفت را مبنی بر پذیرفتن اصل ملی شدن نفت تصویب کرد  واز کمیسیون خواست که بهترین طریقه اجرای آن را مورد بررسی قراردهد.

     نمایندگان سفارت انگلستان وقتی از مجلس شورا مایوس شدند  روی به مجلس سنا آوردند تا شاید سناتورها در زمینه ملی شدن سنگ اندازی نمایند . وبرای این کار از پادشاه خواستند که به سناتورهای انتصابی فرمان بدهد تا با لایحه مخالفت کنند . ولی وقتی روز 20 مارس ، مجلس سنا هم باتفاق آرا (ملی شدن نفت ) را تصویب کرد .انگلیسها دیگر دستشان از همه جا کوتاه شد 

      شپرد در گزارشی در 28 مارس به وزارت خارجه انگلیس نوشت .متاسفانه مجلسین ایران تحت تاثیر شیوه های تروریستی جبهه ملی و کاشانی قرارگرفته اند

      توضیح لازم بعضی از محققان اروپائی در زمینه آرا مجلسین نوشته اند که اگرچه «شاه»ظاهرا با انگلیس ها هم زبانی میکرد ولی چون شخص شاه ( علاقمند به ملی شدن نفت )بود در این زمینه به بازی خطرناکی دست زد یعنی  وسیله پاره ای محارمش مثل ( جمال امامی)که در هردو مجلس ذینفوذ بود محرمانه از مجلسیان خواست خلاف دستور ظاهری شاه به اصل ملی شدن نفت رای بدهند.زیرا اگربه تحقیق  شاه از سناتورهای انتصابی میخواست که روز رای گیری لااقل در مجلس حضور نیابند آنها هم تمارض مینمودند . ولی میبینیم که نمایندگان مجلس شورا که در هر زمینه ای با نظرات اقلیت مخالف بودند در این زمینه دقیقا همان کارراکردند که موردنظر اقلیت بود . وسناتورهاهم باتفاق رای دادند.

      مسئله ای را که استعمارگران از آن بکلی غافل بودند آنکه ،چه شخص شاه وچه بسیاری از سناتورها ونمایندگان مجلس شاید با نظرات دکتر مصدق و جبهه ملی موافق نبودند و علاقه داشتند تا بهر ترتیب در مقابل اقدامات جبهه ملی موانعی بتراشند .ولی باید توجه کنیم،  پس از وقایع شهریور 1320و سرشکستگیهای بسیارسالهای اشغال . اینک کیفیتی پیش آمده بود که اکثریت عظیمی از مردم با هر روش فکری در یک اصل  همآوا وهم آهنگ شدند (موفقیت ایران) و شکستن طلسم انگلستان 

به همین جهت شیوخ سنا وجوانان مجلس شوراو همچنین شخص «شاه» نتوانستند بدنبال نظرانگلستان بروند . در نتیجه تمام بازی های سیاستمداران خارجی وداخلی دراین یک مورد به هیچ گرفته شد

       در کتاب نفت – قدرت واصول نوشته مصطفی علم  آمده است :  روز 25 مارس 1951 در وزارت خارجه انگلستان یک جلسه فوق العاده  واضطراری در سطح عالی تشکیل گردید، با حضور «سردونالد فرگوسن،از وزارت سوخت وانرژی»- « سر،اچ بریتین از وزارت خزانه داری » -« سر

ای لوبت ازبانک مرکزی انگلیس »- «سرجان کنت  ازوزارت دریاداری » – «سراچ بارکرو مارشال هوائی جی اچ میلزاز وزارت دفاع» – «لردهندرسن  و سرویلیام استرانک صاحب منصبان عالیرتبه وزارت خارجه » 

        مسئله اصلی آن بود که اگر نفت ایران (( غیر قابل دسترس بشود))بریتانیاصدها میلیون لیره در هر سال نیاز دارد تا فقط سوخت ناوگان دریاداری را تهیه نماید. زیرا در آنروزگار 85 درصد سوخت ناوگان خود را از نفت ایران تامین مینمود.  سوال مهم این بود ، با این وضع آیا غرب میتواند  پیروزمندانه  جنگ را بپایان ببرد ؟ . در همان جلسه تصمیم گرفته شد که فورابا مقامات ایالات متحده آمریکا مذاکراتی جدی و سرنوشت ساز انجام گیرد، تا بتوانند جبهه متحدی را برابر ملی شدن نفت در ایران بوجود بیاورند .

         وزارت خارجه انگلیس معتقد بود ، باید(( پادشاه ایران با تصمیمی قاطع ))دولت جدیدی را بریاست (سیدضیا)که یک سیاستمدارطرفدار انگلیس هست سرکار بیاورد . هم زمان هم باید مجلس را منحل نماید تا دست های افراطی جبهه ملی  که بر مجلسین مسلط شده بود قطع شود .

        (فیلیپ نوئل بیکر وزیر مشاور)در امور کشورهای مشترک المنافع ، پیشنهادکرد . اگر سیدضیا روی کار بیاید ( شرکت نفت انگلیس ) آماده بستن قرارداد جدیدی است ، ازطرف دیگر وزارت خارجه  و وزارت دفاع انگلیس به این توافق رسیدند که ((اگر انحلال مجلسین ))که از نقطه نظر آنها بهترین راه حل تشخیص شده بود ، وسیله پادشاه بعمل نیاید بریتانیا مسئله توسل بزور وتصرف مناطق نفتی رامورد مطالعه و توجه قراربدهد .

                                                

                     دکترمحمد مصدق و نخست وزیری ورای تمایل ناخواسته اکثریت نمایندگان

             روز پنجم اردیبهشت ماه 1330 کمیسیون نفت گزارش اقدامات خودرادر باب اجرای ملی شدن صنعت نفت در 9 ماده تنظیم وبا(سه فوریت) تقدیم مجلس شورای ملی نمود. در همان جلسه هم دکتر مصدق تقاضاکردکه چون طرح سه فوریتی است  برخلاف معمول جلسات علنی مجلس شورا همه روزه تشکیل بشودتا (( طرح 9 ماده ای اجرای قانون ملی شدن))به تصویب برسد .

              ولی چنانکه اتفاق افتاد ، روز جمعه ششم اردیبهشت (یعنی روز تعطیل رسمی )حسین علا نخست وزیر که تا دیر وقت پنجشنبه در جریان کار مجلس قرار داشت ،بدون اطلاع قبلی به مجلس ویا وزرا در کاخ پادشاه حضور مییابد و(استعفای دولت را تسلیم پادشاه میکند ) ومحمل استعفا راهم اعلام میدارد که چون قوه مقننه با تنظیم طرح 9 ماده ای ( آنهم با خواست سه فوریت ) ، عملا در کار قوه مجریه دخالت نموده  وراه خدمتگذاری دولت راسد کرده . ومجالی برای بحث گفتگو باقی نیست باین جهت دولت قادر به انجام وظیفه نمیباشد .

            بهر صورت با مذاکرات واقداماتی که وسیله انگلستان در پس پرده برای ریاست وزرائی سیدضیا انجام میگرفت  شاه استعفای علا را  پذیرفت.و چنانکه بسیاری نوشته اند در آن موقع سیدضیا در کاخ پادشاه نشسته ومنتظر صدور فرمانش بود .

        در اینجا چند نقل قول وجود دارد: که شاه بهرصورت با نخست وزیری سیدضیاء موافقتی نداشت ودر عین حال هم نمیتوانست رودر روی انگلیسها بایستد .باین سبب با یاری ( جمال امامی) و خود حسین علا که رابطه حسنه ای با دکتر مصدق داشت. توانستند قضایای پشت پرده و علاقمندی انگلیسها رابه سید ضیا واینکه اگر برسرکاربیاید واحتمالا مجلسین راهم منحل کند کار ملی شدن نفت به هدر خواهد رفت . مصدق را متوجه موقعیت بسیارباریک قضیه بنمایند. 

       صبح روز شنبه یک حالت عصبی بر مجلس حکمفرما بود . اکثریت نمایندگان در سرسرا وسالن انتظارایستاده وبا اطلاع از استعفای دولت به بحث و گفتگو پرداخته بودند ،رهبران فراکسیون های طرفدارانگلستان و متمایل به دربار کنکاش میکردند تا بصورتی آرام وبدون ایجاد حساسیت فوق العاده راه رسیدن به دریافت نظر اکثریت را درباب نخست وزیری سید ضیا هموارکنند .

       اقلیت که از اقدامات پس پرده مطلع شده بود.آماده رویاروئی وایستادگی در مقابل پیشنهادنخست وزیری سیدضیابودند وتصمیم داشتند به هرقیمت از این کار ممانعت کنند .

       از آن جمله گروهی با جمال امامی ودکتر مصدق رودر رو سخن میگفتند و چاره جوئی میکردند .وبعضی هاهم تصور میکردند برای صحنه سازی و خاموش کردن اقلیت خوبست ابتدا به دکترمصدق پیشنهاد قبول نخست وزیری بشود ، بسیاری مطمئن بودند با سابقه ای که از دو هفته قبل وجود داشت که دکتر مصدق قاطعانه به شاه پاسخ منفی داده  واز قبول سمت خودداری کرده بود اگر در چنین فضائی بازهم به او پیشنهادی بشود او رد خواهد کرد وآنوقت دیگر فرصت بدست طرفداران سیدضیا خواهد افتاد .باین جهت عده ای با جمال امامی در این مورد صحبت میکردند. 

        بسیاری از دانایان ومطلعین گفته اند که هم جمال امامی وهم دکتر مصدق منتظر همین لحظه بودند تا نقش خودرا بازی کنند .باین سبب جمال امامی در پاسخ دکتر مصدق که چرا علا در چنین موقعیت خطیری استعفا نمود. میگوید که علا نتوانست مشکلات را تحمل کند . بعلاوه چون بمحض آنکه طرح نه ماده ای ملی شدن در مجلس مطرح گردید  شپرد سفیر انگلستان با تشکیل یک کنفرانس مطبوعاتی سخت به نحوه کار مجلس حمله نمود واعلام داشت که دولت انگلستان چنین رفتاری را تحمل نخواهد کرد. وبهرصورت ملی شدن نفت را مردود میشناسد و نامه ای هم در همین زمینه بدولت علا نوشته است .

باین جهت گروه طرفدار انگلستان، شاه ودربار را زیر فشار گذاشتند تا سید ضیا را به نخست وزیری برگزیند.  اقلیت مجلس و تعداد زیادی از ملی گرایان هم خشمگین از اقدامات سفیر انگلیس نمیدانستند چه بکنند که از این تنگنا بیرون بیایند .

                در همین موقع جمال امامی که از قبل خودش را حاضر کرده بود روی به دکتر مصدق کرد  وگفت با توجه به مشکلات پیش آمده ، خوبست آقای دکتر مصدق زمامداری راقبول فرمایند و مطمئن باشند که مجلس هم به اتفاق آرا بایشان رای اعتماد خواهد داد.

همه حاضران بر اساس رویه دکتر مصدق منتظر پاسخ (منفی) ایشان بودند . اما، دکتر مصدق ناگهان صحنه را بهم ریخت و منتظران را در بهت وحیرت فروبرد بلافاصله اعلام کرد((اگر مجلس بخواهد البته که میپذیرم)) دریک لحظه همه متوجه مطلب شدند . همهمه بزرگی درگرفت . ولی دیگر تیر از کمان رهاشده بود . آنها که از پس پرده خبر نداشتند بخصوص طرفداران سید ضیا گفتند ونوشتند که جمال امامی بزرگترین( اشتباه تاریخی )خودش را مرتکب گردید که دیگر قابل برگشت هم نبود 

         اکثریت عظیمی که در مجلس وسرسراحضور داشتند پیشنهاد جما ل امامی را (( اعم از اشتباه ویا واقعیت ))مورد تائید قراردادند بگونه ایکه بسیاری اعلام داشتند حتی نیاز به جلسه خصوصی برای اخذ رای تمایل هم نیست وهمین اعلام جمال امامی وقبولی دکتر مصدق کافی است .

        دکتر مصدق ودکتر شایگان اعلام نمودند که باید سنت ها دقیقا رعایت بشود، باین جهت بلافاصله جلسه خصوصی تشکیل گردید . واکثریت قاطع حاضران به نخست وزیری دکتر مصدق رای تمایل دادند. واین اقدام هیجان توام با حیرتی را بوجود آورد ودقایقی همه را میخکوب کرد ،زیرادر آن روز هرتصوری میرفت و هر پیش بینی ممکن بود، جز آنچه که بوقوع پیوست . چون در یک لحظه بحرانی رهبر اقلیت مجلس با رای اکثریت به نخست وزیری انتخاب شد . 

در تاریخ 7 اردیبهشت 1330 مجلس شورا رای تمایل  خود رابه دکتر مصدق اظهارداشت  و روز بعدفرمان نخست وزیری ایشان صادرگردید. سه روز بعد دکتر مصدق وزرایش را به مجلس شورامعرفی کرد 

طبق درخواست دکتر مصدق قانون اجرای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از کمپانی انگلیسی ، قبل ازمعرفی هیئت دولت و باتفاق آرا به تصویب رسید و بلافاصله شاه آنرا توشیح وبه وزارتخانه های مربوطه ابلاغ گردید. و هیئت دولت دکتر مصدق شروع بکارکرد .

            انورخامه ای در کتاب خاطرات سیاسی خود مینویسد : نخست وزیری دکتر مصدق نه تنها برای انگلیسها بلکه برای مردم نیز غیرمنتظره بود. کمترکسی میتوانست  پیش بینی کند که نمایندگان مجلسی که ( ساعد  ورزم آرا  بوجود آورده بودند )و عده ای از آن ها روابط نزدیکی باشرکت نفت  وانگلیسها داشتند به زمامداری دکتر مصدق رای دهد . بسیاری میگویند که دکتر مصدق بر اثر اشتباه جمال امامی نخست وزیر شد . در حالیکه باید دقت کنیم اگر نمایندگان مجلس که در فراکسیون های مختلف عضویت داشتند نمیخواستند، میتوانستند به مصدق رای اعتماد ندهند . بلکه باید پذیرفت که جنبش ملی کردن نفت مجلس راتحت سیطره خودقرارداده بود. واکثریت نمایندگان یامجذوب بودند ویا مرعوب . علاوه بر این ها (( تاثیر شاه))را نیز در این جهت نمیتوان ندیده گرفت . بعضی از نویسندگان ادعا کرده اند که شاه طرفدار سیدضیا ومخالف دکتر مصدق بود . در حالیکه این ادعا به هیچ روی باورکردنی نیست . (شاه از سیدضیا سخت میترسید ) واین ترس بیخودی هم نبود .سوابق دشمنی آنها به سالهای 1299 وتبعید سیدضیا از ایران باز میگشت  وسپس ماموریت سید ضیا در 1322 و تبلیغ برای ریاست جمهوری خود و همکاری وی با توده ای هاعلیه دربار در 1327. بعلاوه شاه هرگز حاضر نبود نظر انگلستان را آنهم در آن موقعیت وخیم درایران اجرا کند .

            بر عکس شاه با دکتر مصدق تا آن زمان هیچگونه سابقه دشمنی خاصی نداشت و در میان هواداران مصدق و جبهه ملی هم هیچکس وجود نداشت که باشاه عداوت  داشته باشد .بلکه بسیاری از آنها روابط خوبی با شاه داشتند.روزنامه های جبهه ملی هیچکدام حمله ای به شاه  یادربار نمیکردند  بلکه مهمترین آنها (شاهد وباختر امروز )خود را مستظهر به پشتیبانی شاه میدانستند بنا بر این شاه از جانب مصدق کوچکترین نگرانی نمیتوانست داشته باشد .

       روابط شخص دکتر مصدق با شاه حتی تا مدتی پس از نخست وزیرشدن او نیز حسنه بود، بعد ها روی به تیرگی نهادو سپس به دشمنی خونین بدل شد . بدین جهات میتوان گفت که فشار محرمانه شاه برای جلوگیری از نخست وزیری سیدضیاء یکی از عوامل موثر در زمامداری دکتر مصدق بود.  

                                             شاه – مصدق وآغاز دوگانگی ها     

       شاه  که خود از شش سالگی در لباس آرتشی،  زیر تربیت سخت یک نظامی قدرتمند بزرگ شده  و جز آرتش و نحوه رفتار((آمر و مامور)) هیچگونه تربیت دیگری رافرانگرفته . در آن سالها  ،   بتدریج  باکمک سازمان های اطلاعاتی امریکا ساختار آرتش را باتغییراتی کاملا متوجه خود نموده  . و ( دستگاههای امنیتی واطلاعاتی ) راهم  با استفاده از ارتشیان مطیع دگرگون کرد و با کمک پاره ای ایادی دوست نما مثل (فردوست ها) خودش هم در حصار مقامات آرتش وسیستم  امنیتی قرارگرفته است. ( با سمت  فرمانده کل قوا، خویش را فرمانفرمای  مطلق کشورمیداند).

 طبیعتا دیگرتحمل یک نخست وزیری را که بخواهد به اعتبار (قانون اساسی) مهار حاکمیت را در اختیار بگیرد ندارد . بخصوص بعد ازتیراندازی در دانشگاه که کشور با سیستم حکومت نظامی اداره میشد و امثال ( ژنرال تیمور بختیار)برجان ومال ناموس مردم  مسلط  بودند وبعنوان ایجاد امنیت در کشور هر دگراندیشی را زیر مهمیز قرارمیدادند .

        شاه در محاصره افسران بلند پایه ارتش وچند تن از رجال قدیمی ودوسه تن از سفرای کشورهای استثمارگرمحیل، ودستگاه امنیتی که برپاداشته  (تمام اطلاعاتش) را در باره چگونگی زندگی مردم ونحوه رفتار دولت وآرتش بدست میاورد.  باین جهت آنچه تحویل شاه میدادند از دریچه وصافی  تشکیلات اطلاعات وامنیت میگذشت که (نمیتوانست صددرصد صحیح) و کافی باشد. بلکه آنچه راکه دستگاه اطلاعات وامنیت کشور میخواست در اختیار شاه میگذاشت 

         آهسته آهسته ( نام آرتش ایران ) تبدیل شد به آرتش شاهنشاهی. ( سفیران ایران در کشور های دیگر) شدند سفیر شاهنشاه آریا مهر.  و وزرا دولت هم شدند( فرمانبر) شخص  شاه . 

         اگر دقت کنیم درست در همان زمان هم ریئس جمهوری امریکا شخصیتی است نظامی که فاتح جنگ جهانی دوم بود ( ژنرال ایزنهاور) وبه اعتبار همان خصوصیات فرماندهی در جنگ محبوبیت ویژه ای در آمریکا پیداکرده وبا رای یک آکثریت عظیمی از مردم به ریاست جمهوری انتخاب شده  و( نیکسون ) هم به معاونت ریاست جمهوری رسیده  وباب مراوده دوستانه امریکا با شاه ایران باز شده. وازشاه دعوت ویژه ای بعمل آوردند.  محمدرضاشاه  سفری به امریکا رفت که سخت مورد استقبال و پذیرائی قرار گرفت ( نیکسون روابط شخصی باشاه پیداکرد).  وبعد هم رئیس جمهوری شد و چنانکه بسیاری نوشتند،ارتباطشان چنان حسنه گردید که به شاه در زمینه تسلیحات کارت سفید دادند .در نتیجه این مراودات وکمک های آمریکا به آرتش ایران وایجاد قدرت در آرتش وتسلط دستگاه امنیت واطلاعات کشوربر همه دستگاههای دولتی ( عقده خود بزرگ بینی )پادشاه در لوای روحیه نظامیگری وآمربودنش وهمچنین دوستی اش با مقامات آمریکا سخت خود را نمایان کرد.

      

       درچنین  احوالی است که دکتر مصدق در حصار گروهی دگر اندیش (بظاهر ملی گرا)  ودر عین حال فرصت طلب در بحبوحه جنگ نفت و بازار داغ مبارزه با انگلیس رئیس الوزرا شده . مردی از تبار قاجار – که با اشرافیت زندگی کرده – شخصیتی است متمول،  نیازمالی ندارد تا اسیرحقوق ماهانه اش باشد-  علاقه مفرطی به دریافت احترام از عامه مردم دارد و یاد گرفته تا برای این حسن رابطه بین خودش ومردم کوچه وبازار چگونه وسیله فراهم نماید« که بنوشته بسیاری از محققین اروپائی  عاقبت هم همه چیز را فدای همین وجاهت ملی اش کرد» 

       متاسفانه  درست در آن ایام (کمال زندگی) که هرکس آرزوی رسیدن به مقامات را دارد، مصدق سالها از ترس برخورد با رضاشاه خود را از همه فعالیت ها کنار نگاه داشته  ( عقده های زمان بر روح وروانش غلبه کرده ) امروز در چنان حال وهوای داغ وپر هیاهو ناگهان نخست وزیر شده .با روحیه ای که دارد و ((عقده خود بزرگ بینی فوق العاده ))  میخواهد صاحب قدرتی باشد که کاستی های دوران گذشته و زخم های روانیش را شستسو کند ، از همه مهمتر آنکه فرصت طلبانی هم مقاماتی را قبضه کرده اند .میخواهند به هرقیمت بر بالهای هیجانات مردم خود را همچنان نگاه دارند   

       با چنین روحیه ای این دوشخصیت در گرماگرم مبارزه نفت مقابل هم قرار گرفته و هرکدام برای رسیدن به هدف خود طراحی هائی دارند . 

    در کتاب ایران بین دو انقلاب میخوانیم : پس از نخست وزیر شدن مصدق ( کانون توجه مردم ) دیگر نه مجلس است نه دربار .بلکه همه حواس مردم کوچه وبازار ( نخست وزیر و خیابانها بود )

   روزنامه اطلاعات هفتگی روز 30 خردادماه 1330 نوشت : مصدق همواره به تظاهرات خیابانی متوسل میشدکه مخالفان را در فشار قرار دهد  تادر نتیجه (( مجلس شورا را زیر نفوذ خود در آورد )).

      جمال امامی نماینده مجلس در روز 12 آبان 1330 در جلسه علنی مجلس میگوید : دولتمداری به سیاست خیابانی نزول کرده . چنین بنظر میرسد که این کشور چیزی مهمتر از برگزاری تظاهرات خیابانی ندارد. گردهم آئی برای هر پیشآمدی .راهپیمائی دانشجویان- دبیرستانها – هفت ساله ها – شش ساله ها مردم از این گردهم آئی ها خسته شده اند . 

       فاتح در کتاب پنجاه سال نفت از قول یک نماینده مجلس نقل میکند :این نخست وزیر است  یا هوچی یا انقلابی ؟ میدانستم که هوچی است  ولی جاه طلبی اورا اینقدر نمیدانستم  .نمیتوانستم تصور کنم که یک پیرمرد هفتاد وچندساله ای که همیشه تمارض میکند ، مردم را فریب دهد … دکتر مصدق هم یکی از آن امراضی است که خدا برای ایران فرستاده است .

      ترکیب کابینه دکتر مصدق که بیشتررنگ اشرافیت داشت ،خشم فدائیان اسلام را برانگیخت ، آنها  دولت را بعلت نادیده گرفتن مبانی شریعت و( آزاد نکردن قاتل رزم آرا)سخت بباد انتقاد گرفتند .

        کاشانی در روزنامه باختر امروز در 16 تیرماه 1330 اعلامیه ای داد که تا وقتی موضوع نفت برسر زبانهاست و مقدم بر مسائل دیگرمیباشد و جبهه ملی این مبارزه مقدس راعلیه انگلیس ها ادامه میدهد  کاملا پشتیبان مصدق خواهد بود .

       مصدق که بتدریج در میان گروهی( ضد سلطنت )جا میافتاد. بمنظور تضعیف قدرت طرفداران پادشاهی  ومحافظه کاران و همچنین طرفداران انگلیس . درپناه اختیارات حاصله به سوی مسائل مختلف داخلی کشیده شد و به  تنظیم لایحه انتخابات روی آورد. وباتوجه باینکه طرفدارانش بیشتر در شهرهای بزرگ ایران فعالیت داشتند با بالابردن رقم منتخبین در شهرهای بزرگ بویژه تهران را( از 12 نفر به 24 نفر) یک ترتیبی کرد که (باسوادها وبی سواد ها هرکدام در حوزه های متفاوتی قرار میگرفتند )  اما، مخالفین لایحه  که توجه کامل داشتند طرفداران مصدق بیشتر بین باسواد ها ودر شهر های بزرگ زندگی میکنند  با لایحه مخالفت کردند وبه آن  رای ندادند وعملا طرفداران مصدق در مجلس نخستین شکست را متحمل شدند .

      دکتر مصدق اینک با رای اکثریت قریب باتفاق رئیس الوزا شده . مجلسی که تا آنروز  جایگاه جولان او و همراهانش بود  واعمال دولت هارا زیر ذره بین میگذاردند  وبا کوچکترین انحراف بسختی بمبارزه بر میخاستند . ولی حالا دیگر اعمال واقدامات  دکتر مصدق ویارانش زیر ذره بین های مخالفین داخلی وخارجی قرارداشت . طبیعتا موافقین مسحور ومجذوبش هم هر اقدام ایشان را فقط با (به به وچهچه )استقبال میکردند .

                در کتاب سلسله پهلوی به روایت تاریخ کمریج آمده است :از دیدگاه مورخان اروپائی مصدق همچنان یک راز ناگشوده است . دردوران نخست وزیریش مطبوعات غرب اورا استهزاء کردند  وبد جلوه دادند ، امادر کشورخودش طی سالهای رژیم پهلوی ، یک میهن پرست ازخود گذشته  ورهبری بی ریا تلقی میشد که قربانی توطئه داخلی و مداخله خارجی شده بود .

       در صحنه بین المللی چهره رهبر یک کشور در حال بیدارشدن راداشت . مصدق در مبارزه با شرکت نفت انگلیس وایران جسور وخستگی ناپذیر بود .

       یک مورد کاملا روشن شده که مصدق ارزیابی واقع بینانه ای از اقدامات سیاسی ممکن را نداشت و امکانات اقتصادی مطلوب را بر خلاف اهمیتی که برای بسیاری دارد ، تابع احساس عمیق ریشه داری کرد که اشتباهات  استثمارگرغربی نسبت به ایران در روح او وبسیاری دیگر بر انگیخته بود . 

      این موضوع را تا اندازه ای میتوان با سرگذشت شخصی او تبیین کرد ،در سن هفتاد سالگی یک چهره ملی بود که در نتیجه مخالفت راسخ خود با سلسله پهلوی  وروش غیر قانونی آن ،برای مدت طولانی از عرصه قدرت کنارگذاشته شده بود. در نتیجه تلخکامی از سال های انزوای سیاسی ،که با رسیدن بنمایندگی مجلس بپایان رسید، ( ذاتا به سیاستمداری مخالف خان تبدیل شده بود ) که میتوانست از صرف بی توجهی به سازش کردن لذت ببرد .

       مصدق در حقیقت شخصیت پیچیده ای بود . واجد بعضی خصوصیات ویرانگری . وی خطیبی افسون کننده بود که میتوانست  مسخره کند – دست بیاندازد – افشاگری کند – زخم زبان بزند . اما، استعداد چندانی برای دلجوئی نداشت .

       گاهی اوقات بنظر میرسید که اعمال او از دو وسوسه ذهنی سراسر عمرش الهام میگیرفت . تنفر تسکین ناپذیر از سلسله پهلوی  ومخالفتی به همان اندازه شدید با نقش مداخله گرانه بریتانیا در امور داخلی ایران.

       چنین مینماید که اشتباه مصدق ، تلاش برای دنبال کردن هم زمان هردو وسوسه بود.آنچه در اختیار داشت فقط (جبهه ملی ) بود، این جبهه نیز بیشتر ائتلافی بود تا یک حزب ، تجمعی از شخصیت ها- دوره ها- محافل – اتحادها – گروه بندی ها ، فصل مشترک اعضای آن ، احساسات ملی گرایانه ، بیزاری از مداخله بیگانه ،حمایت از ملی کردن صنعت نفت  ومراتب مختلفی از الزام به تجدد طلبی.

      بعنوان یک جنبش سیاسی ، جبهه ملی در مقایسه با مخالفانش یعنی سلطنت طلبان پرحرارت – محافظه کاران مذهبی  وکمونیست ها بیشترین امتیاز را داشت . اما ، متاسفانه فاقد انسجام بود.

         کارآئی نداشتن جبهه ملی، به مثابه یک ابزار سیاسی ، از جمله عواملی بود که باعث شد مصدق دست به اقدامات خطرناک وبدفرجامی بزند که سرانجام باعث شکست او شد .تن دادن به ائتلاف با حزب توده – طلب قدرت فوق مجلس، ومخاطره آمیز تراز همه ((فقط)) توسل جستن به تهی دستان نومید که بنظر میرسید برای مدت کوتاهی متقاعدشده اند که چنانچه شرکت نفت انگلیس وایران از آبادان اخراج شود ، همه دردهای جامعه درمان خواهد شد . اما، پس از آنکه احساسات عمومی را     برانگیخت ، نتوانست آنرا کنترل کند .  آنگاه بود که مصدق از بیم (آشوب مردمی) مجلس را مرعوب –دربار را تهدید- مخالفان را متزلزل کرد  وخواستار کسب اختیارات ویژه شد،که با انجام این کار آشکارا خطرات بزرگی را بجان خرید .

         او بایستی بعنوان نخست وزیردر چهارچوب  آن قانونی فعالیت میکردکه درتمام زندگیش با قبول خطرات شخصی آز آن حمایت کرده بود ، ولی با اقداماتی که انجام میداد ،بیشتربه ( دیکتاتوری عوام فریب )شباهت یافته بود که حتی حمایت هواداران خودرا نیز از دست میداد . این توسل خستگی ناپذیر بقانون (غوغا) عاملی بود که بی تردیدبه تسهیل سرنگونی دولت او درسال 1332کمک بسیارکرد .

          توسل بیش از حد او به برانگیختن احساسات مردم باعث شد که وی عرصه میانه روی سیاسی را از دست بدهد ، وبا تندروی هایش نمونه ای فراراه مخالفان دست راستی خود بگذارد، آنچنان  که آنها از آن بهره کافی جستند . و با همان حربه اورا برانداختند .

          مصدق هرگز این مطلب را درک نکرد  که بحران داخلی(ملی کردن نفت ) که( به زعم او) فقط بعملیات یک شرکت خارجی در خاک ایران مربوط میشد، بخشی از اجزاء متشکله سیاست بین المللی نیز بود و هنگامی مجبورشداین عامل خارجی را بحساب بیاوردکه متاسفانه خود ویارانش فاقد وقت شناسی و مهارت لازم در مذاکره بودند .

         مقامات بریتانیائی ها پروژه ملی کردن نفت توسط مصدق را نوعی خلع ید امپراتوری و ازبزرگترین دارائی خود  ودر نتیجه توهینی ملی به شمار میآوردند .

یکی از امید های مصدق در کشمکشی که در گرفته بود، متزلزل کرن حمایت ایالات آمریکا از متحد دیرینش انگلستان بود ، که هرگز این فرضیه تحقق نیافت ، که علت این امر،تصور آمریکا از بی اعتنائی مصدق به جامعه بین المللی بود ، چنین استدلال میشد که گرچه مصدق هوادار کمونیسم نیست ، ولی رفتار بی محابای او با دوستان امریکا در ایران و اتکاء فزاینده اش به حزب توده برای کسب حمایت اورا (آگاهانه ویا ناآگاهانه )به ابزاری در دست شوروی تبدیل خواهد کرد . رواج این دیدگاه در واشنگتن، باعث شد که ایالات متحده برای سرنگونی مصدق به بریتانیا و طرفداران سلطنت در ایران به پیوندد. بنا بر این ظهور وسقوط مصدق با بحران ملی شدن نفت پیوند تنگاتنگی داشت .

         در کتاب نگاهی به کارنامه سیاسی دکترمحمد مصدق  تحقیق «جلال متینی» میخوانیم که :    

        مشورت مصدق با مصطفی فاتح .

 فاتح نوشته در 25 مرداد دکتر مصدق مرا احضارکرد واز من خواست با توجه به سوابق ممتدی که در شرکت نفت دارم کوشش کنم که قانون ملی شدن صنعت نفت به مسالمت با شرکت نفت به موقع اجراگذاشته شود .با توجه به سابقه و آشنائی دیرینه با دکتر مصدق در جلسه ای که بیش از دوساعت طول کشید . «  پس از تمجید  وتحسین از جدیت ایشان  درراه استیفای حق ایران  وتذکر این که اگر واقع بینی در نظر گرفته شود توفیق کامل حاصل خواهد شد» پرسیدم «اگر توافقی با شرکت حاصل نشد به چه قسم میخواهید که نفت را بفروش برسانید ؟ ایشان در جواب گفتند که احتیاج دنیا به نفت ایران به حدی زیاد است که اگر توافقی با شرکت حاصل نشد ، دیگران با نهایت سهولت آن را خواهند خرید و اندک نگرانی از این بایت نیست . من تا حدی که ممکن بود مشکلات فروش نفت وقدرت عظیم کارتل ها و …..رابرای ایشان شرح دادم . وافزودم « قضیه نفت تنها یک معامله ساده بازرگانی نیست ونفت خاورمیانه به اندازه ای مرتبط با مسائل استراتژی و حیات اقتصادی دول ذی علاقه میباشد که ….. اگر شرکت نفت  از محصول نفت ایران محروم گردد…با مختصر جدیتی میتواند محصول نفت کویت و عراق را افزایش داده  ودر مدت کمی کسر عمل بازرگانی خود را جبران نماید» . بعلاوه انگلستان جنگ اقتصادی را شروع خواهد کردو چون استطاعت آن از ما زیادتر است عواقب خوبی برای ما نخواهد داشت . در ضمن این موضوع را هم یاد آور شدم که اگر کسانی تصورکنند که امریکا، انگلستان رارهاکرده و جانب مارا خواهد گرفت سخت در اشتباه هستند، بنظر بنده باید واقع بین بود  و تمام اطراف کار را باید ملاحظه کرد…… پس ازاظهار مطالب فوق دیدم که ایشان با احاطه کاملی که به مسائل سیاسی روز دارند از قضیه معضل فروش نفت و انحصاربازارهای جهان به دست کارتل بین المللی نفت بیخبرمیباشند …. واستنباط کردم مشاورین  ایشان هم دقت  لازم را در این باب نکرده  وامکانات را به هیچ وجه در نظر نگرفته اند . وضع آن روز و غلیان احساسات و قدرت فوق العاده ایشان مانع از این بود که توجهی به مطالب من بنمایند .

        مشورت مصدق با حاج محمد نمازی . 

مصدق پیشنهاد دقیق وسنجیده حاج محمد نمازی را – که به تقاضای خود مصدق تهیه شده ود ، وبه منزله یک هشداربود – نیز نادیده گرفت . طرح نمازی با مشورت کارشناسان فنی نفت تهیه شده بود  وتمام شکلات را مطرح و تمام راه حلها را پیش بینی کرده بود . این پیشنهاد در هفته اول تیرماه از سوی علاء به دکتر مصدق تسلیم شد و علاء از سوی خود وشاه در باره اهمیت فنی این طرح با مصدق گفتگوکرد . نمازی در پیشنهاد مفصل خود از جمله نوشته بود :

         نفت را ملی کرده ایم ، ولی نه توانائی اداره کردن آن را داریم ، نه متخصص فنی ، نه نفتکش ، ودر فروش آن عاجز خواهیم ماند  وباید از شوروی یا آمریکا یا انگلیس به ناچار کمک بخواهیم …….

امریکا تاحدی کمک خواهد کرد ، اما مشروط بر آن که پس از ملی شدن نفت ،با انگلیس کنار بیائیم ، آن هم به صورتی که امریکا به عنوان شریک درکار نفت سهیم شود …. اگر کارشناسان انگلیسی بروند  لااقل مدتی طول میکشد تا کارشناسان فنی خارجی جای آنهارا بگیرند  وکار نفت یک سال وقفه پیداخواهد کرد. نگهداری و به کار انداختن  دوباره تاسیسات در این مدت علاوه بر هزینه سنگین موجب از میان رفتن مقداری اسباب و تجهیزات یدکی و فنی خود تاسیسات خواهد شد …. در این مدت  اقلا یک صد میایون دلار خسارت وارد خواهد شد. برفرض آن که با تحمل تمام خسارت ، تاسیسات به راه افتد وصدور نفت جریان یابد ، با اشکال وسایل حمل روبه رو هستیم ، زیرا صدی نود کشتیهای نفتکش یا متعلق به شرکتهای بزرگ نفتی یا در اجاره آنهاست  وکشتیهای نفتکش که ایران اجاره خواهد کرد ، خیلی کم است  و کمپانیهای بزرگ مانع خواهند شد. بهای خرید یک نفتکش که ظرفیت پانزده هزارتن بارگیری داشته باشد ، دست کم دومیلیون ونیم دولار میباشد .

    دکتر مصدق به پیشنهادهای فاتح و نمازی نیز وقعی ننهاد،شاید به این علت که آنها را نیز از عمال انگلستان میپداشته است .لااقل در مورد نمازی سندی در دست داریم که مصدق در هنگام اقامت در واشنگتن ، همراهانش را ار دیدار با نمازی منع کرده بوده است .

 

                           کشمکش پنهانی نفت خواران «امریکائی وانگلیسی»

         اگر به گفته های حاج محمد نمازی توجه کنیم ، که میگوید  ممکن است آمریکا در جریان مبارزات نفت بین ایران وانگلیس (کمک کمی به ایران بکند ) بشرط آنکه  پس ازملی شدن نفت با انگلیس کنار بیائیم و امریکا هم بعنوان شریک در کار نفت سهیم بشود .

        درحالیکه دولت انگلیس منابع نفت ایران را جزئی از ثروت باد آورده ای میدانست که بر اثر (نادانی های سران قاجار وعدم اطلاع از ارزش نفت، وسیله  امضا کنندگان قرارداد نخستین )خودرا مالک مطلق آن میشناخت و طبیعتا فکر تقسیم این ثروت عظیم با یک شریک قدرتمند دیگر برایش بسیار دشوار بلکه محا ل مینمود. 

          امریکا که در جنگ بین المللی دوم  به خاورمیانه کشیده شده ودر دفاع از این سرزمین ها در مقابل ملل متحد خود را درگیر نموده و به تدریج نفت خواران امریکائی هم بابررسی هائی چشم وگوششان باز شده ودریافته بودند که چه منابع عظیم و ثروت خدادادی در اختیار انگلستان وفرانسه قرادارد .مسلما خواستارآن شدند که سهمی از این منبع را داشته باشند . 

باین جهات خود را ( هم رفیق دزد معرفی میکردند  و هم شریک قافله) . طبق اسناد بسیاری که منتشر شده امریکا چه مستقیما وچه غیر مستقیم  ایرانی ها را تشویق به ملی کردن نفت مینمود .ودر عین حال با انگلستان در حفظ منابع نفت بطور انحصاری همصدا وهماوا میشد و اعلامیه های مکرری در زمینه حفظ حقوق (( هفت خواهران )) منتشر مینمودند.

         دکتر مصدق وپاره ای  یارانش که خودرا کارشناس نفت معرفی کرده بودند .خیلی دیرفهمیدند که آمریکا آن پشتیبان فرضی و یار راستین  وهم آوائی که تصور میکرده اند نیست، زیرا در جریان آن مبارزه بی طرف نماند، وبسیار زیرکانه ومحیلانه بین دوسوی متقایل کنار حریف ایستاد،یعنی کمک ویاری به انگلستان را انتخاب نمودو کفه ترازوی مقاومت انگلستان را سخت سنگین کرد .بدین سبب مصدق ویاران خوش باورش که ندانسته دل به یاوری مقامات امریکائی بسته بودند در نیمه راه رهاشدند وامریکا از دادن هرگونه پشتیبانی دریغ نمود

    دکتر احمد توکلی صاحب منصب وزارت خارجه رژیم گذشته طی سلسله مقالاتی که در(مجله پر) در باره دولت دکتر مصدق مینوشت توضیح میدهد: که اصولا قضیه ملی شدن نفت ایران را مقامات آمریکائی به ایرانیان قبولاندند : زیرا تصورشان این بود تنها راهی که میتوانند در منابع نفت ایران شریک بشوند آنست که قرارداد باشرکت نفت انگلیس بهم بخورد و پای امریکا بعنوان شریک در خاور میانه بازگردد.

      توکلی مینویسد . پیدایش فکر ملی کردن صنایع نفت که امروزه چندین مدعی دارد ،سابقه ای از پیش و در دولت  قوام السلطنه داشت . در آن دولت بود که بمنظور بهبود زیر بنای اقتصادی ، طرح واجرای برنامه عمرانی «هفت ساله »موردنظرقرارگرفت وبرای تهیه آن طرح از امریکا تقاضای کارشناس شد . از طرف شرکت (موریسن هودسن )که سد معروف (تنسی ولی ) را ساخته بود «مارکس تورنبرگ امریکائی»به دولت ایران معرفی گردید،که طرح اولین برنامه هفت ساله را تهیه نمود . تورنبرگ (مشاورنفتی وزارت خارجه امریکا)بودبا شرکت های نفتی ارتباط داشت .وبرای جبران هزینه های طرح عمرانی برنامه هفت ساله کوشش داشت تا بتواند بودجه ای را فراهم نماید . زمانیکه بانک بین المللی به ایران برای دریافت وام پاسخ منفی داد . شخص تورنبرگ پس از مذاکراتی با بعضی از شرکت های نفتی آمریکا به دولت قوام السلطنه پیشنهاد( ملی کردن منابع نفت ایران) را نمود  قول داد که از این طربق میتواند در آمد ایران را طوری بالاببرد که کل هزینه برنامه عمرانی هفت ساله را تامین کند .که متاسفانه قضیه در پیچ و خم رفتن وآمدن دولت های ناپایدار گم شد . 

     حسین مکی در یک مصاحبه ای که باکتاب فصلنامه تاریخ ایران درسال 1376 انجام داده میگوید :

      قضیه ملی شدن نفت را برای اولین بار دردوره چهاردهم مجلس شورا (غلامحسین رحیمیان) مطرح نمود .در مجلس 15 عباس اسکندری آنرا پیگیری کرد. ولی دکتر مصدق در آن زمان (ملی شدن نفت را نمیپذیرفت ) زمانیکه رحیمیان به دکتر مصدق اعلام کرد که طرحی راکه در باره ( کان لم یکن شدن قرارداد نفت انگلیس وایران) تهیه شده، امضا کند . مصدق استدلال کرد که این تقاضا در حال حاضر غیر ممکن است  وقابل اجرا نیست .

       مکی در همان مصاحبه میگوید :مصدق بارها به من گفت (شاه وکاشانی ) راباید در قلعه ای محبوس کرد  وهرزمان به وجودشان احتیاج شد مثل پرچم آنهارا به میدان آورد.

       مکی در پاسخ سوال مصاحبه کننده میگوید :دکتر مصدق قصدش آن بود که شاه را برکنار نماید . به همین سبب ازاوائل مردادماه 1331 اکبر میرزای صارم الدوله را به اروپا فرستاد تا با بچه های محمدحسن میرزاولیعهد احمدشاه ملاقات نماید. مکی از قول «دکترصحت طبیب مخصوص محمدحسن میرزا» میگوید بچه های محمدحسن میرزا قبول نکردند

      

 تیرگی کامل روابط مصدق وشاه – مصدق در خاطراتش مینویسد .از نهم اسفند به بعد من به دربار نرفتم  وچندبارهم که آبوالقاسم امینی کفیل وزارت دربار مذاکره نمود یا شرفیاب شوم  یا اعلیحضرت همایون شاهنشاهی به خانه دکتر غلامحسین پسرم که بین خانه من وکاخ اختصاصی واقع شده بود تشریف فرماشوند . موافقت نکردم .  دکتر مصدق استدلال میکند ،  ترسم از این بود ، اگر بیرون بروم سربازان گارد مراباتیر بزنند که خلاف حزم واحتیاط  وبعدهم دون شان پادشاه بود که بخانه پسرم بیاید .  که چنین استدلالی در آن موقع تیرگی کامل وپرتنش، بسیار بچگانه است .زیرا مملکت در حال فرو ریختن بود  ولی دکتر مصدق سخن از شان مرتبه وحزم واحتیاط میگوید  که بیشتر به شوخی شبیه میباشد. بلکه میتوان گفت که مصدق تصمیمش را گرفته بود ونمیخواست با شاه روبرو بشود . به همین سبب هم دکتر فاطمی را جلو میاندازد واورا بدیدارشاه میفرستد .

       دکتر مصدق دوبار بجای خودش دکتر فاطمی را نزد شاه فرستاد ((در 30 فروردین  و در 4 اردیبهشت ))و بعد فاطمی آنچه را که به شاه گفته بود در روز ششم اردیبهشت عیننا برای «هندرسن نقل میکند . فاطمی در ملاقات اول به شاه گفته بود – او طی 12 سال سلطنت  همواره با دخالتهای خود مانع کار دولتها بوده  واینک باید روش خود را ترک کند …. اگر شاه بخواهد با مصدق در افتد ..عاقبت ناگواری در انتظارش خواهدبود  .اگر کودتائی رخ دهد به پیروزی نهضت ملی خواهد انجامید  وشاه یکباره از صحنه بیرون رانده خواهد شد.  شاه باید به بودجه ای که ازسوی دولت تعیین میشود قناعت کند .

     بروایت دکتر فاطمی (شاه تحت تاثیر این حرفها قرار گرفته  وقول همکاری و سازگاری داده بود) . در ملاقات دوم هم شاه گفته بود رهبری کشور با مصدق است ….

       علا در یک گفتگوئی در تاریخ 29 مارس به «هندرسن» سفیر آمریکا گفته است : شکاف بین مصدق وشاه عمیقتر شده  ومصدق به فعالیت علنی برضدشاه برخاسته است . او کسانی را از تهران به شهرستانها فرستاده تا مردم را بر ضد شاه بشورانند.

       شاه با روحیه متزلزل و وضع آشفته ای که داشت هرروز به شکلی (باصطلاح) عقب نشینی میکرد وبیشتر در انزوا فرومیرفت ومتقابلا (دکتر مصدق ) که سخت تحت تاثیر یاران چپ گرایش قرارداشت. توقعاتش رابالاترمیبرد و به قول حسین مکی (شاه مثل موم در دست مصدق بود) وهرطور میخواست با او رفتار میکرد 

     مکی نوشته است به دکترمصدق گفتم کاری نکنید که شاه ناگزیر بشود بسوی خارجی هابرود وبا آنها سازش کند . اما (دکتر مصدق چنان از خود مطمئن بودکه در جواب گفت ) انکسی که بخواهد علیه من در این مملکت اقدامی بکند من اورا با لگد بیرون میکنم . وشاه هرگز جرئت اقدامی علیه من را نخواهد داشت. در چنین اوضاع واحوالیست که گروه زیاده خواه مصدق خود رابر اوضاع کاملا مسلط میبیند . به این سبب شروع کرده اند به تثبیت موقعیت خویش از ان جمله بسیاری از معاونین ومدیران کل وزارت خانه هارا تعویض کردند ویاران خویش را برسرکار آوردند . دکتر مصدق تصورش این بود که با انحلال مجلس یعنی تنها جایگاه بازمانده قانونی کشور .دیگر میتواند در کمال آسودگی خیال به حاکمیت مطلقه خویش ادامه بدهد . بتدریج مصدق کاملا تغییر رویه داد وخودرا فارغ از همه مقررات وقوانین شناخت .کابینه اش را ترمیم کرد طرفداران سلطنت  را از دولت بیرون گذاشت .وزارت جنگ را در اختیارگرفت .اراضی متعلق به خاندان سلطنتی را با یک تصویبنامه به دولت بازگرداند  وبخشی از بودجه دربارا قطع کرد .بنیاد های خیریه سلطنتی را به نظارت دولت در آورد  وخاندان سلطنتی راوادارکرد که از کشور خارج شوند. (( یکی از آگاهان میگفت تمام این اقدامات دکتر مصدق به تلافی اخراج خانواده احمد شاه ومحمدحسن میرزای ولیعهد انجام میگیرد ))

برای آنکه آرتش را در اختیارخود در آورد .پانزده درصد از بودجه نظامی را کاهش داد.پانزده هزارنفر از افسران ودرجه داران آرتش را به ژاندارمری منتقل کرد .136نفر از افسران بلندپایه آرتش منجمله 15 تن سرلشگر وسپهبد رااز آرتش اخراج نمود . 

                                          تغیر روحیه و خودفرابینی 

          چون در این کتاب قصد آن راندارم که درباره آن دوران بحث کنم .از بقیه قضایا که درباره اش صدها کتاب نوشته شده درمیگذرم  زیراهمه کوششم آن بود که نشان بدهم شاه دارای چه روحیه ای بود و مطلب دیگری راهم که باید شما خوانندگان گرامی به آن عنایت فرمائید مسئله ((دخالت مستقیم سیاست خارجی هاست در سرنوشت ایران)) که از دوران قاجارها شروع شد ودر دوران محمدرضاشاه  بحد اعلای مداخله رسید 

         بنوشته بسیاری از محققان اروپائی محمدرضاشاه در انروزها بکلی روحیه خود را باخته بود .بگونه ایکه  در بروی خودش بست وآماده رویاروئی با هیچکس نمیشد. مگر(( دونفر سفرای امریکا وانگلیس ))درحالیکه پس از بازگشتش از روم دوباره  ( خودفرابینی ) باو باز گشت .

       کتاب اسناد روابط خارجی آمریکا : گزارش هندرسن سفیر امریکا در ایران را بتاریخ 23 اوت 1953 ساعت 1 بعداز ظهر شماره 466 میخوانید .طبق درخواست شاه برای انجام یک ملاقات خصوصی به دیدن او رفتم .پیرنیا رئیس تشریفات  اظهارداشت .خودتان مشاهده خواهید کرد که شاه بکلی عوض شده . او حق داشت زیرا من ((از تردید ها – دو دلی ها – تشویش – اضطراب ودلسردی  واینکه مرتبا میگفت که چه باید بکنم  ویا چه راهنمائی برای من دارید )) دیگردر او اثری نمیدیدم .  او بکلی روحیه اش تغییر کرده بود . ودر همان نخستین لحظات خود را اماده میکرد که عصای حاکمیت را خود در اختیار بگیرد. ودر همان نخستین دیدار نشان داد که اصلا تحمل یک نخست وزیر قدرتمند قانونی را ندارد. به همین جهت نهایت کوشش را داشت تا بهر طریق سپهبد زاهدی را که (بهرکیفیت و با هر تعبیر ناجی سلطنت بود) از سر راه بردارد.

       ملکه ثریا در کتاب کاخ تنهائی مینویسد :  همیشه خاطره نهاری راکه با زاهدی در کاخ اختصاصی خوردیم به یاد خواهم داشت .  آن روز صبح شاه مدتی در طول و عرض سالن قدم میزد . حدس میزدم میخواهدچیز مهمی بمن بگوید. با کمروئی پرسیدم . چه اتفاقی افتاده محمد . جلوی من نشست  وبا لحنی کنایه دار گفت ، زاهدی کمی موی دماغ شده . باید خودم را از شرش خلاص کنم .

وارفتم ، چطور میتواند تصمیم به برکناری و تبعید مردی بگیرد که همه چیزرا مدیون اوست ، این دوست گرمابه وگلستان و این نخست وزیر وفادارش .

        شاه با تظاهر به اینکه متوجه خشم  وناراحتی من نشده ، در سکوت فرورفت، در اینموقع خدمتگار ورود زاهدی را اعلام کرد . محمدرضا با حرارت  اورا پذیرفت ،گوئی اصلا اتفاقی نیفتاده ، وسط غذاخوردن ناگهان روی به زاهدی کرد وگفت ، من از تو بخاطرهمه زحماتی که برای من کشیده ای تشکر میکنم ، ولی فکر میکنم که وظایف نخست وزیری برای شما خیلی سنگین شده ، شما باید بروید  مدتی در سوئیس استراحت کنید . پس از مکث کوتاهی گفت ، توصیه میکنم هرچه زودترحرکت کنید.

زاهدی رنگ پریده و هاج وواج بود ، شاه به روی او چنان لبخند میزد که گوئی ازاین دوست قدیمی هیچ چیز را دریغ نخواهد کرد .سپس باو گفت ترتیبی میدهم که برای شما یک پست سفیر فوق العاده در ژنو ایجاد شود ، با یک خانه بسیارزیبا و حقوق بسیارخوب …….. قهوه میل دارید ؟

در واقع شاه از محبوبیت فوق العاده زاهدی میترسید . زاهدی در این موقع به ساعتش نگاه کرد وازجا بلند شد و گفت چون با کسی وعده ملاقات دارد اجازه مرخصی میخواهد ورفت .

      مهندس ابراهیم امامی برادرزاده جمال امامی در کتابی با عنوان حقیقت مینویسد :شبی زاهدی به دیدار جمال امد .گفت نمیدانم چرا شاه این روز ها تغییر حالت داده بیجهت از کارهای مختلف ایراد میگیرد. جمال درپاسخ میگوید در اولین ملاقاتم باشاه صحبت خواهم کرد .

       جمال گفت ، در کاخ مرمر بحضور شاه رسیدم  در کنارحوض مرمر راه میرفت ، یک عصاهم دردست داشت .از شاه سوال کردم آیا،از تیمسارزاهدی خطائی سرزده . شاه گفت منظورت چیست ؟ . گفتم آیا زاهدی علیه مقام سلطنت اقدامی نموده . شاه گفت خیر،هرگز. پرسیدم پس دلتنگی اعلیحضرت از زاهدی چیست ؟ . شاه بیدرنگ گفت از زاهدی هیچ دلتنگی ندارم. ولی میخواهم عصای حاکمیت را شخصا بدست بگیرم .

        جمال میگوید که از این حرف شاه یکه خوردم.گفتم ((اگر خدای ناکرده عصای حاکمیت از دست اعلیحضرت افتاد )) تکلیف مقام سلطنت و مملکت چه خواهد شد . شاه . خیلی راحت گفت ، مطمئن باش هرگز عصااز دستم نخواهد افتاد .

        برگشتم و جریان را عیننا با زاهدی در میان گذاردم ، به او توصیه کردم که از نخست وزیری استعفا کند والا( دوچارزحمت خواهد شد )                  

      

       

        

    

 

      

          

       

      

       

 

      

 

          

         

      

 

     

     

   

      

    

      

       

      

     

       

PAGE  

PAGE  21

 Shah 4

شاه 4

                                  روابط شاه – آمریکا – انگلستان  

روز چهاردهم آذرماه 1332 (پنجم دسامبر )اعلامیه مشترکی از طرف دو دولت ایران و انگلستان منتشر گردید .

                       دولتین انگلستان و ایران تصمیم گرفته اند  روابط سیاسی  را بین خود برقرار سازند  

                       هریک بزودی سفیر کبیر به کشور دیگر اعزام دارند وسپس در نزدیکترین زمانی   

                        که مورد موافقت طرفین باشد در باره حل اختلاف مربوط به نفت شروع به مذاکره

                       نماید، باین طریق دوستی د یرینه خود را برقرار و تحکیم نماید .

      هربرت هوور امریکائی قریب دوماه  بین تهران – لندن – واشینگتن  در رفت و آمد بود: تا توانست اصل تشکیل یک ((کنسرسیوم بین المللی))را برای بهره برداری از«نفت ایران» به دولت  وهمچنین شرکت نفت انگلیس بقبولاند. 

روز پانزدهم آذرماه 1332(ششم دسامبر1954) پس از آنکه امریکا وانگلستان برسر تقسیم منافع باهم به توافق رسیدند کنفرانسی در جزیره برمودا بین آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا و نخست وزیران انگلیس وفرانسه  تشکیل شد .آیزنهاور قبل از عزیمت از واشنگتن در یک کنفرانس مطبوعاتی اظهارداشت (( مسئله نفت ایران و کانال سوئز)) مهمترین مسائل مورد بحث او با نخست وزیران انگلیس وفرانسه خواهد بود . ودر همین کنفرانس بدون حضور ایران توافق نهائی در باره تشکیل (کنسرسیوم نفت ایران)بعمل آمد ، که امریکا – انگلستان – هلند – فرانسه در آن شرکت داشتند . و ترتیب سهمیه بندی هرکدام داده شد

روز25 آذر32 (شانزدهم دسامبر)نخستین اجلاس مشترک مقامات شرکت نفت  انگلیس وایران  وپنج شرکت آمریکائی که عبارت بودند از( استاندارداویل نیوجرسی  – شرکت نفت تگزاس –سوکونی واکیوم – استاندار اویل کالیفرنیا- گالف اویل ) ونیز شرکت ( هلندی – انگلیسی رویال داچ شل)و شرکت نفت فرانسه تشکیل گردید وبا توافق کامل کنسرسیوم نفت ایران در «لندن» وبه مدیریت انگلیسها ایجاد گردید .

شرکت نفت انگلیس که تا دیروز صد درصد نفت ایران را در اختیارداشت ناگزیر به قبول فقط چهل درصد راضی شد  وامریکائی هاهم چهل درصد رادر اختیارگرفتند  وبقیه بین هلند وفرانسه تقسیم گردید . وروزد هم شهریور1333 قرارداد بین کنسرسیوم  وشرکت نفت ایران به امضا رسید .

       ویلیام .او. داگلاس در کتابی بنام  «آمریکا وانقلاب» در سال 1961 مینویسد :  آیا مداخله آمریکا در قضیه نفت در ایران و نتایجی که بدست آمد . در دراز مدت بنفع امریکا بود ؟ بعد از قول (جرج مک گی مینویسد ) حاصل آن اقدامات منافعی بود که بجیب شرکت های نفتی امریکا سرازیر شد ، ولی اثر بارزترش ، از دست رفتن اعتمادی بود که قبلا ملل جهان به آمریکا بسته بودند . < بویژه ملت هائی که در راه کسب آزادی واستقلال خود مبارزه میکردند >

       پل نیتز در سال 1961 درشماره پائیزی  مجله «فارین افرز» تحت عنوان مساعی جمیله آمریکا   نوشت :  یکی از بزرگترین اشتباهات امریکا آن بود که  ایفای نقش حامی  ومحافظ شاه را بعهده گرفت .و تا سال 1978هرگز متوجه نشد که سیاستش از اساس نادرست بوده 

      جیمز بیل در کتاب «عقاب وشیر» تحت عنوان (تراژدی روابط آمریکا وایران )در سال1988 مینویسد : عملیات پنهانی آمریکا در ایران درسال 1953 اعتبار آمریکا را متلاشی کرد . انقلاب ضد آمریکائی  وضد شاه سالهای 79- 78 نشان دادکه بحرانهای کنونی غالبا فورانی از وابستگی های طولانی اجتماعی و سیاسی گذشته است . 

      مهمترین  نگرانی دستگاه دولتی آیزنهاور این بود که ایده ملی شدن نفت ممکن است  به نقاط دیگر خاورمیانه نیز سرایت کند  ودرنهایت منافع کمپانیهای نفتی آمریکائی را بخطر اندازد. باین جهت امریکا به یاری انگلستان برخاست0

           آنتونی ایدن در کتاب خاطراتش که کاوه دهگان ترجمه کرده مینویسد :  هنگامیکه امریکائی ها از بدست اوردن امتیاز نفت شمال ایران مایوس شدند . خواستار تقسیم نفت جنوب  ومشارکت با شرکت نفت انگلیس بودند  . و در سال 1331 که تب نفت در ایران بالا گرفت .انگلیسها به این نتیجه رسیدند که بدون تقسیم  این منبع عظیم  غارت وچپاول (( با دوست ودر عین حال رقیب ))خود امریکا به نتیجه نخواهد رسید ،

         انتونی ایدن مینویسد که در پائیز 1330( یعنی چندماه قبل از اینکه وزیر خارجه بشود)همراه چرچیل در امریکا بود  وبرای اولین بار به امریکا پیشنهاد تقسیم نفت ایران را داده است .

         آمریکائیها میپرسیدند که چه راه حل دیگری را ما عملی و قابل قبول میدانیم .  من پیشنهادخودمان را برای شریک کردن امریکائیها مطرح کردم . و همین طور هم عمل کردیم . وطرح کنسرسیوم را ریختیم .

        در ابتدای جدال ایران و انگلستان . نظرات امریکا وانگلیس باهم منطبق نبود. زیرا انگلیس هادر مرحله نخست خواستار حفظ تسلط کامل بر نفت ایران بودند  ونمیخواستند کسی را در آن ذخائر شریک کنند ( به همین جهت هم امریکائی ها ایرانی ها را تشویق به ملی کردن نفت  مینمودند )ولی وقتی انگلیس متوجه شد که ممکن است در این مبارزه شکست بخورد وامریکا ئی ها باتفاق فرانسه وهلند بتوانند موانع عظیمی را سرراه توفیق آنها بوجود بیاورند . ناگزیر شدند تا با امریکائی ها در تقسیم منافع چپاول وغارت شرکت نمایند وباهم طرح کنسرسیوم را پیشنهاد نمودند .که از ان تاریخ به بعد  امریکائی هاهم دیگر علاقه ای به کمک به ایرانی ها نداشتند.

   

    درکتاب شاه – مصدق – سپهبد زاهدی آمده است : پادشاه بدعوت آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا روز چهاردهم آذرماه 1332 برای یک دیدار رسمی به امریکا مسافرت نمود .

     سی وپنج روز سفر پادشاه طول کشید .چنانکه اخبار و گزارش ها نشان میدهد  هم آیزنهاور وهم ریچارد نیکسون که آنروزها معاون رئیس جمهوری بود روابط بسیارگرمی با پادشاه برقرار نمودند و ظاهرا آنگونه که میخواستند و سیاست روز اقتضا میکرد پادشاه دموکرات و جوان ایران را به یک رهبر ی یک سویه تبدیل نمودند  تا بتوانند بادستیاری شاه سدی در مقابل کمونیسم بعد از جنگ جهانی دوم ایجادنمایند

     در آنروز ها انگلستان که هنوز در دور اندیشی های سیاسی سرآمد سایرین بود ، باتوجه به کیفیت  وروند تغییرات روز جهان و کم رنگ شدن مبانی اخلاقی و اجتماعی که پیامد جنگ دوم بود و بر اثر اختلاط اقوام  واندیشه های گوناگون ملت ها ، به گونه شگفت انگیزی سراسر اروپا را در خود فرو برده بود و استالین هم با تسلط بر سراسر اروپای شرقی و طمع بر دست اندازی قسمتی از آسیا با قدرت مقابل بسیاری از خواسته های دول اروپائی ایستادگی میکرد، ناگزیر انگلستان با ایجاد سیاست به (نعل وبه میخ ) برای حفاظت از منافع استراتژیک درازمدتش  ظاهرا دست در دست امریکا گذارد. و با این شائبه که میبایستی ایران را در مقابل کمونیست حفظ کرد . با شاه ایران روابطی دوستانه و معامله گرانه ایجاد نمود. 

  

      توضیحی کوتاه در باره بعضی وقایع که در همان آخر سال 1332  اتفاق افتاد که مسلما هیچ کس بآن امور توجهی ننمود ولی در دراز مدت در سیستم سیاسی واقتصادی ایران تاثیر فراوان میگذاشت . 

     به نقل ازگاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی که بکوشش دکتر شجاع الدین شفا تنظیم گردیده .

    1 – روز 29 بهمن 1332 بفرمان شاهنشاه مقرر گردید تعداد(ده هزارجلد قرآن مجید)تهیه شود تا در آغاز سال نو از جانب شاهنشاه به افسران ارشد آرتش اهداگردد.

    2- روز 22 بهمن 1332 شاهنشاه برای مشاهده در طلائی که برای حرم مطهر حضرت علی علیه السلام تهیه شده بود به منزل حاج مهدی مقدم تشریف فرماشدند .

   3  – روز 24 اسفند ماه 1332 شاهنشاه برای زیارت حضرت معصومه علیهالسلام به قم عزیمت فرمودند  واز موزه آستانه  حضرت نیز بازدید بعمل اوردند

  درست در آنروز هائی که آمریکا وانگلستان نبرد قدرت را آغازکردند وسخت بفعالیت های پشت پرده دست زده اند تا بتوانند مقاصد پنهانی نفت خواران را به کرسی بنشانند ، پادشاه سرگرم دید وبازدید از اخوندیسم .یا زیارتگاههای مختلف است .

 4  – روز 29 بهمن 1332، راجر استیونس سفیر کبیر انگلیس در ایران وارد تهران شد .

5 – سر راجر استیونس اولین سفیر انگلستان در ایران پس از تجدید روابط سیاسی دو کشوردر کاخ مرمر به حضور شاهنشاه شرفیاب گردید  واستوارنامه خود را تقدیم نمود 

6 – روز 12 اسفند 1332سفیر کبیر انگلستان  در ایران  دریک مصاحبه مطبوعاتی ، اطلاعاتی در مورد مسئله نفت  و(توافق دولت های انگلستان وامریکا)و همچنین موضوع غرامت   در اختیار روزنامه نگاران داخلی وخارجی گذارد . 

7 – روز 27 اسفند  1332 ، سر راجر استیونس سفیر کبیر انگلستان در ایران در کاخ اختصاصی بحضور شاهنشاه شرفیاب شدند. ودر باره روابط دوستانه دو کشور و علاقه دولت بریتانیا به توسعه و تحکیم این روابط مطالبی به عرض رساند 

8 – روز 24 دیماه 1332  لوئی هندرسن سفیر کبیر امریکا بنا بر تقاضای دانشگاه شیکاگو یحضور شاهنشاه شرفیاب شد واز طرف دانشگاه مزبور یک (نسخه کتاب مربوط به تخت جمشید )را به پیشگاه شاهانه اهدانمود. 

9 – روز15 اسفند 1332 از طرف دولت امریکا مبلغ شش میلیون دولار «اعتبار»به منظور کمک به واردکنندگان کالا در اختیار دولت ایران گذاشته شد .

10 – روز 20 اسفند1332 هندرسون سفیر کبیر امریکا باتفاق دریابان جرالد رایت فرمانده کل نیروی دریائی سازمان دفاعی اتلانتیک بحضور شاهنشاه رسیدند. ودر باره روابط دو کشور مذاکراتی انجام گردید .

                                   استعفای زاهدی از نخست وزیری ونخست وزیری مجدد علا

       در تاریخ29 مهر ماه 1333 قرارداد نفت ( امینی پیچ ) در مجلس شورای ملی به تصویب رسید  وبه اختلافات وکشمکشی که مدت دوسال دولت ایرن بعد از ملی شدن صنعت نفت با شرکت سابق نفت ایران وانگلیس داشت پایان بخشید  وبهره برداری وسیله کنسرسیوم از بهمن ماه 1333 آغازگردید.

       روز 15 فروردین 1334 سپهبد زاهدی با وجود آنکه از اعتماد  اکثریت قاطع هردو مجلسین شورا وسنا برخورداربود بنا بر خواست محمدرضاشاه ( وپیغامی که علم برای زاهدی آورد) بعنوان کسالت از سمت نخست وزیری استعفا نمود وروز بعد هم ایران را ترک کرد.

     نخستین نتیجه خود فرابینی پادشاه اثرش همین بود که سپهبد زاهدی راوادارکرد تا از کارکناره بگیرد ( تنها علتی هم که  محققین وکارشناسان برای این کناره گیری ذکر کرده اند ) آن که سپهبد زاهدی میخواست نخست وزیر مستقل الرائی باشد وبخصوص آماده نبود تا بودجه سنگینی رابرای خرید تسلیحات از آمریکا اختصاص بدهد . در حالیکه پادشاه دیگر تحمل چنین نخست وزیری را نداشت . زیرا شاه بویژه پس از سفرش به آمریکاو ایجاد رابطه دوستانه با ایزنهاور و ریچارد نیکسون نخست وزیری میخواست مطیع و گوش بفرمان که نیمی از درآمد کشور را خرج تسلیحات بنماید. 

       نخست وزیری حسین علا – بد ون گرفتن رای تمایل مجلسین صورت گرفت واین نخستین گام پادشاه در مقابل مجلسین بود که با اختیارات حاصله از متمم قانون اساسی صورت پذیرفت .  و نمایندگان منتخب مجلسین هم در کمال آرامش با اکثریت آرا به کابینه علا رای اعتماد دادند .

         دوره نوزدهم مجلس شورای ملی روز دهم خرداد1335 افتتاح شد . حسین علا که بین سفیران به (مرد آرام) معروف شده بود   دوباره مامور تشکیل کابینه گردید .

      نویسندگان ومحققین بسیاری مینویسند که اگر چه علا نخست وزیر بود . ولی کلیه امور کشوری ولشگری زیر نظرپادشاه و به فرمانبری علم که  وزیر کشور بود انجام میشد.  طبیعتا انتخابات (دوره نوزدهم مجلس شورا)هم دقیقا با نظر وزیر کشور وانتخاب شاه صورت پذیرفت. 

       در این دوره حسب پیشنهاد دولت  دوره نمایندگی مجلس شورا از 2سال به 4 سال تغییر یافت و همچنین تعداد نمایندگان از 136 نفر به 200 نفر افزایش پیداکرد .

           شاه بتدریج به کمال مطلوب خود  دسترسی پیدا میکرد. زیرادولت به نخست وزیری علا و گردانندگی علم تاحد ممکن گوش بفرمان شاه داشتند 

         مجلس ها هردو آرام و حرف شنو بودند و دیگر از آنهمه جنجال ادوار دوره های 14 و16 هیچ خبری نبود.  نمایندگان مطیع وفرمانبرداربوظائف محوله خود  میپرداختند . 

         آرتش . ژاندارمری  0 شهربانی دقیقا زیر نظر واراده (( بزرگ ارتشتاران – فرمانده کل قوا)  به کمک مستشاران امریکائی شروع به آموزش های جدید کرده بودند . وعلاوه بر وظائف نظامیگری  طبق خواسته پادشاه در زمینه های مختلف غیر آرتشی هم دست به اقداماتی زده بودند که طبیعتا جای بسیاری از تحصیل کردگان غیر آرتشی را میگرفتند. 

        با این طریق شاه با دستیاری مشاورین خارجی ( سفرا انگلیس وامریکا ) و همچنین ایجاد  دفتر ویژه به ریاست ( فردوست ) و یک سیستم کاملا محرمانه کنترل کارکنان دولت و آرتش بر بیشتر بخشهای جامعه بویژه طبقه روشنفکری وکارگری شهری  کاملا مسلط شده بود .

       استاندارها با استفاده از نیروهای ژاندارمری وشهربانی و( پلیس مخفی زیر نظراداره کارآگاهی شهربانی وادارات ویژه تربیت شده  در ژاندارمری بعنوان ضد جاسوسی) وبعد (حکومت نظامی که تقریبا بر همه شهرها مسلط بود) با کمک فرماندهان نظامی در استان های مختلف بر تمام امور نظارت دقیق داشتند. و گزارش های مستقیمی را از طریق دفتر ویژه برای شاه میفرستادند

       درباریان قدیمی  وکهنه کارکه از هرجهت مورد اعتماد شاه بودند از قبیل ( دکتر منوچهر اقبال  واسداله علم  نمایش تشکیل احزاب ملیون و مردم را براه انداختند ) که باعث سرگرمی طبقات فرصت طلب شده بود. وبا این اقدام کشور راعملا به دو حزب (فقط سلطنت طلب) تقسیم نمودند. وبسیاری نوشتند که در ایران دو حزب وجود  دارد ، اولی بنام ( حزب بله قربان ) ودومی بنام حزب (چشم قربان) که فقط فرامین شاه را اجرا میکنند .

      مجلسین هم با تصویب اصلاحیه های متمم قانون اساسی از یکسو به پائین آوردن میزان حد نصاب لازم برای رای گیری ، احتمال هرگونه مخالفت آتی را در مجلس کاهش دادند . از سوی دیگر با (( دادن حق وتو در امور مالی به شاه)) موقعیت سلطنت را در مقابل همه نهاد های دیگر تقویت کردند 

        در کتاب نخبگان سیاسی تعریف شده است که  نسبت( نمایندگان زمین داران )در مجلس از 49درصددر مجلس هفدهم (سالهای 1332- 1331)، به 50درصد، در مجلس هیجدهم (1334-1332) ،به 51 در صد در مجلس نوزدهم (1335-1339) رسید وعملا مالکین بزرگ و کلان سرمایه داران بر بسیاری از امور کشور مسلط شدند.  

       پادشاه شخصا در برخورد با طبقات سنتی ومذهبیون کاملا جانب احتیاط را رعایت میکرد . ومرتبا با «ثریا» به زیارت مکان های مقدس از قبیل (قم – مشهد – کربلا- مکه ) میرفت وهمچنین ارتباط خاصی با رهبران بزرگ مذهبی و مراجع تقلید داشت .

      ( دکتر اقبال) با افتخار خود را نوکر وچاکر شاه معرفی مینمود  و( علم) مشهور به دوست دوران نوجوانی  شاه و همه کاره کشور بود . واز آن دوران بود که رسم بوسیدن دست شاه وعنوان چاکر وغلام خانه زاد در بین فرصت طلبان خواستار نزدیکی به شاه  باب شد 

        در این سالهاست که انواع انجمن ها و اجتماعات رنگ و وارنگ مذهبی وفرهنگی مثل قارچ شروع بروئیدن نمود و جوانان معصوم و خالی الذهن را بسوی خود جلب کرد  واین اجتماعات کوشش داشتند تانسل کار آمد آنروزگار را به بیراهه بکشد. که متاسفانه مقامات مسئول کشور نه تنها به علت وریشه یابی چنین تشکیلاتی هرگز نپرداختند .بلکه در بسیاری از زمینه هابه کمک آنها هم شتافتند 

   1 – جامعه روحانیت به سرپرستی آیت اله مهدوی کنی  که توانست نقش اساسی در ایجاد سازمان های آخوندی بازی کند و در جریان شورش سال 57 رل اساسی داشته باشد 

   2 – انجمن های اسلامی به سرپرستی آیت اله طالقانی  که از همان ابتدا تشکیل گروه های چپ تندروان را حمایت میکردند .

    3 – کانون اسلام به سرپرستی مهندس مهدی بازرگان که جوانان دانشگاهی را از راه بدرکرد ونخستین تفرقه سیاسی را در دانشگاه براه انداخت 

    4–گروه نهضت آزادی به کوشش مهندس مهدی بازرگان – یداله سحابی – آیت اله طالقانی تشکیل شد که نمونه و ثمره اش امثال دکتر ابراهیم یزدی بود که راهنما واداره کننده آیت اله خمینی در جریان رفتن به فرانسه بود 

      5 – حوزه علمیه قم که خمینی با ایجاد یک دسته( تندرو مخالف دولت) آنرا در تاریخ ثبت کرد .

   که از میان این گروه ها مجاهدین خلق – چریک های فدائی خلق  بیرون امدند . و درست در همان سالها هم تشکیلات سید ابوالقاسم کاشانی در پامنار براه افتاد  که ( مجتبی نواب صفوی ) را زیر پرو بال خود گرفت .در نتیجه سیستم اجتماعی کشور دوچار هرج و مرج شد واخلاقیات  بدبختانه از جامعه رخت بربست .                      

پادشاه به تصور آنکه تا همراهی و همگامی آمریکا وانگلستان را دارد میتواند با قدرت به حاکمیت بپردازد .مشغول ایجاد طرح ها ونقشه های بلند پروازانه خودش بود . و دستگاههای مسئول هم فقط به فکر حفظ سمت ها وپست های خود به اموری میپرداختند که بیشتر مردم را به تفرقه میکشید 

        اواخر سال 1335 (1966)ظاهرا آثار بهبود مالی در وضعیت کشور هویدا شده  وایران موفق گردید با روسیه شوروی روابط  روشنی رابرقرارنماید  .وبا تجدید روابط  دیپلماسی با انگلستان وارتباط بسیار حسنه ای با مقامات امریکا .( نفت ایران) با سهولت بیشتری به بازار های فروش عرضه میشد و طبیعتا ((سودفراوانی هم حاصل میگردید )) 

        در سال 1334 وقتی بودجه سالانه را دولت به مجلس شورا ارائه کرد .اعلام داشت که (ده میلیون کسربودجه دارد) که در آن سالها رقم بزرگی بود و از این حیث ایران سخت در مضیقه قراردادشت. ولی با بجریان افتادن فروش نفت  و کمک های مختلف امریکا ( چه بصورت وام  وچه آنچه راکه بعنوان برنامه های اصل چهار در ایران انجام میگرفت ) بتدریج کشور از حالت ورشکستگی بیرون آمده بود .

        البته هنوز دستگاههای دولتی وهمچنین آرتش ایران آن چنان آمادگی لازم رانداشت تا با یک برنامه ریزی دقیق توسعه اقتصادی را در سراسر کشور وبین همه طبقات گسترش بدهد . ولی برنامه هائی بمنظور اصلاحات اجتماعی  وتوسعه صنایع روستائی به صورت اولیه در بعضی مناطق ایران شروع شده  . ودر پایتخت ویکی دو مرکز استان دیگرسیستم آب لوله کشی خاتمه یافته بود ومردم از این حیث آسوده خاطرشدند  و همچنین  نحوه رسیدگی به امور بهداشتی کیفیتی پیداکرد که به طبقات فرودست خدماتی را عرضه  میکرد 

       در آنروزها اقدامات مفیدی هم صورت میگرفت :

افتتاح راه آهن تهران – مشهد  – تبریز 

ساختمان سد دز وآبیاری خوزستان 

کنفرانس سران اسلامی در تهران وعقد پیمان سنتو 

که در بهبود زمینه های آبادانی کشور بطور کلی موثرافتاد . و مجال میداد که ایرانی ها بتوانندبا همسایگان خود ارتباطات دوستانه ای برقرار کنند .

                      نخستین علائم نارضائی مخالفین رژیم   و نخست وزیری دکتر منوچهر اقبال

روز چهارهم فروردین 1336،در تنگ سرخه از توابع ایرانشهر عده ای از راهزنان  به سردستگی دادشاه سارق معروف ، دو جیپ را مورد حمله قراردادند و سرنشینان ان را که از جمله دو آمریکائی اعضاء ( اصل چهار حوزه عمران بلوچستان وکرمان ) بودند به قتل رساندند ، که این نخستین زنگ خطری بود در باره( ایجاددوگانگی ها) زیرا سالیان درازی بود که در کشور اتفاق چنین امری سابقه نداشت . آرتش طبق دستور شاه پس از اطلاع از ماجرا سراسر منطقه بلوچستان را تحت محاصره افراد نیروی آرتش وژاندارمری در آورد . که همین امر موجب شد تا کابینه علا از سمت خود استعفا نمایند .

         روز پانردهم فروردین دکتر منوچهر اقبال به نخست وزیری رسید . وبلافاصله پس از گرفتن رای اعتماد از مجلسین. بمنظور تجدید نظردر اصول ششگانه متمم قانون اساسی خواستار تشکیل کنگره ای مرکب از نمایندگان دو مجلس شد .

      فرمان تشکیل کنگره در تاریخ نوزدهم اردیبهشت ماه از جانب محمد رضاشاه صادر شد .

مجلس واحد روز پنجشنبه 26 اردیبهشت1336اصول ششگانه  را به تصویب رسانید . وبا این اقدام عملا پادشاه دارای قدرتی قانونی شد مافوق هرسه قوه کشور.و دقیقا کشور (یک بعدی) گردید.

       محمدرضاشاه از آن تاریخ اعلام میکرد که رژیم ایران ((دارای یک سیستم دموکراسی شاهنشاهی است )) اما. مخالفان و خرده گیران آنرا بگونه دیگری تعبیر میکردند ((یک سیستم دیکتاتوری سلطنتی )) ودیگرانی بودند که آن را یک (نظام قیمومیت سلطنتی) تعریف مینمودند .

       پاره ای کارشناسان در تحلیل سیستم میگفتند که رژیم نه ماهیت دیکتاتوری و توتالیتردارد ونه یک حکومت مستبد ارتجاعی است ، بلکه به توصیف بسیاری از ایرانی ها نظامی بود که اکثر آزادی های شخصی را به مردم روا میداشت ، ولی در عین حال برخی از آزادی های دموکراتیک را هم زیر خط قرمز قراداده بود . بخصوص دو اصل را،آنکه با« نظام سلطنتی خوانائی »نداشت، آنکه بسوی «اندیشه کمونیستی گرایش داشت» اما اشکال عمده در این بود که پاره ای مقامات کلیدی رژیم چگونه این دواصل را توجیه کنند.گفته میشد (گاهی از سوراخ سوزن وارد میشدند ، گاهی از دروازه بیرون نمیرفتند) که همین امر موجب نارضائی هامیگردید 

     نوع حکومتی که مطلوب شاه بود بر چهار رکن اساسی اتکاء داشت که تخلف از آن گناهی نابخشودنی بود ( وحدت وتفکر یگانه – وفاداری به نظام سلطنتی – انضباط- اطاعت کامل ازخواست پادشاه )  وطبیعتا در چنین کیفیتی شاه نمیتوانست قدرت فائقه اش را با کسانی شریک بشود . زیرا دوگانگی عقیده ونظر، پدید آورنده هرج ومرج و آشفتگی بود ( کمااینکه در سالهای آخر، همین دوگانگی قدرت بین دربار پادشاه ودربار ملکه فرح موجب درهمریختگی هائی گردید.

     در این دوره که معروف به شروع دوران اقتدارپادشاه هست ، قوانین متعددی از مجلسین گذشت که اساس خدمتگذاری دولت را دگرگون نمود و در عین حال پاره ای از لوایح دولت هم در کمیسیونهای مجلس بایگانی گردید که معروف ترینش (لایحه اصلاحات ارضی ) بود ،زیرا در آن دوران مخالفین زیادی داشت ومالکین بزرگ و اکثریت سناتورها با تصویب آن مخالف بودند( قوانینی که تصویب شد).

     1 –  قانون  سازمان اطلاعات و امنیت کشور .

     2 – قانون از کجا اورده ای 

     3-  قانون بازرسی شاهنشاهی

    این قوانین با سرعت وطبق خواست پادشاه در مجلس شورای ملی به تصویب رسید  ، ولی در مجلس سنا این قوانین مورد بحث و گفتگو قرار گرفت ،بخصوص ((قانون سازمان امنیت واطلاعات )) مورد مخالفت چندتن از سناتورها بود از آن جمله ( ابراهیم خواجه نوری  و سناتور علی دیوان بیگی)که درباره اختیارات بی حد ومرز این« پدیده جدید» سخت مخالفت نمودند . خواجه نوری اعلام کرد : میگویند در جهنم مارهائی وجود دارد که انسان از ترس آنها به افعی پناه میبرد . ما حالا حاضریم مادام العمرحکومت نظامی در ایران باقی بماند ولی سازمان امنیت با این اختیارات تشکیل نشود . 

     (هردونفرخواجه نوری ودیوان بیکی بعلت مخالفت با این قانون در پایان دوران سناتوری برای همیشه از صحنه سیاسی ایران بیرون گذاشته شدند )

دکتر باقر عاقلی در کتاب نخست وزیران ایران مینویسد : در قانون ساواک چند اصل در نظر گرفته شد

      1 – رئیس ساواک را پادشاه انتخاب مینماید و زیر نظر مستقیم شاه انجام وظیفه میکند 

      2 – از نظر مقام دولتی رئیس ساواک سمت معاونت نخست وزیر راداراخواهد بود 

      3 – بودجه ساواک  جزء بودجه نخست وزیری تنظیم میشود واز محل بودجه سری نخست وزیری

            بدون محدودیت استفاده مینماید .

     4 – وظیفه ساواک ، کسب اطلاعات لازم برای حفظ امنیت ملی ، کشف جاسوسی ومقابله با کسانی بود که قوانین ( مربوط به سلطنت ویا مبارزه مسلحانه ) را نقض میکردند . کشف ورسیدگی به جرائم سوءقصد به جان شاه ویا ولیعهد هم جزء وظائف ساواک بود .

      5 – هسته مرکزی این سازمان در ابتدا همان تشکیلات فرمانداری نظامی بود . ولی رکن دوم ستاد ارتش  وهمچنین اداره کارآگاهی شهربانی که بعد ها (اداره اطلاعات ) نام گرفت با تمام وظائفشان به سازمان امنیت واطلاعات متنقل شدند .

      تشکیل وتوسعه ساواک : در واقع میتوان گفت آمریکا خالق ساواک در ایران بود ، ولی دستگاههای امنیتی اسرائیل هم در آموزش کارکنان ساواک نقش بسزائی داشت . وبعد هاهم (آژانس امنیت ملی آمریکا  که کارش مراقبت الکترونی بود) با ساواک همکاری میکرد 

     ساواک ظاهرا از بدنه اصلی آرتش وپلیس جدا وبوجود آمد  ولی به اندازه ای وسعت پیداکرد که نه تنها کنترل دستگاههای دولت بلکه کنترل تمام آرتش وپلیس هم با او بود. بگونه ایکه در تمام دستگاههای دولتی وآرتشی اعم از کوچک یا بزرگ یک تشکیلاتی  رابوجود آورد بنام ( حفاظت) که در واقع تصمیم گیرنده بسیاری از امور حتی ترفیعات و نقل وانتقالات بود . در نتیجه تشکیلات هراسناکی شد بنام ((زائده بزرگتر از اصل)) که گرفتاری های بسیاری را برای مردم عادی وبدور از مسائل سیاسی فراهم کرد. طبیعتا موجبات نارضایتی عمومی گردید 

     این تشکیلات گزارشگر اصلی امور مختلف مملکت برای پادشاه بود .وپادشاه به اعتبارمستندات ساواک در زمینه های گونه گون تصمیم میگرفت .که پاره ای از این گزارش ها اصلا صحت نداشت وگزارش ها بر اساس اغراض خصوصی ویا جلب منافع طبقه ویژه ای تدوین میگردید .ولی چون از مجرای رئیس ساواک ویا ( دفتر ویژه )به پادشاه میرسید .شاه دستوراتی صادر میکرد که موجب درهم ریختن زندگی گزوهی بیگناه میشد .و هیچ مرجع قانونی هم وجود نداشت تا صحت وسقم ان گزارش ها را بررسی نماید که ((میتوان به صدها گزارش ناصحیح از این دست اشاره کرد )).

       دکتر اقبال روزی که دولتش را بحضور شاه معرفی میکرد ( البته با اطلاع قبلی شخص پادشاه )

حکومت نظامی را لغو کرد . ولی فرماندارنظامی پایتخت ( تیمسار تیمور بختیار) را با عنوان معاونت نخست وزیر ورئیس سازمان اطلاعات وامنیت کشور معرفی نمود.

         

        انتخابات دوره بیستم مجلس شورا وآشفتگی های حاصل از نارضائی های مردم

      دوره نوزدهم مجلس در تاریخ 19 خرداد ماه 1339 پایان گرفت . اما دوره بیستم در تاریخ2 اسفند افتتاح گردید  یعنی(( نه ماه فترت پیش آمد))  در خلال این فترت مبارزات انتخاباتی با تشنجات فراوان  ونارضائی های مردم انجا م گرفت  وچهار گروه مجزا از هم در جریان فعالیت های انتخاباتی مقابل هم ایستاده بودند . و دو گروه ازنحوه جریان انتخابات ودخالت دولت شکایت داشتند .

     گروه ها  عبارت بودند از :

     1 – حزب ملیون به رهبری نخست وزیر دکتر منوچهر اقبال 

     2 – حزب مردم برهبری اسداله علم 

     3 – گروهی منفردین که زیر نظر دکتر علی امینی – سید جعفر بهبهانی – ارسلان خلعتبری – فتح اله فرود به میدان آمده بودند .

     4 – دکتر بقائی وحزب زحمتکشان تحت عنوان (نگهبانان آزادی انتخابات ) گروهی از ملیون و اعضا جبهه ملی از آن جمله ( حسین مکی – دکتر علی آبادی – حاج سید جوادی ) را دور خود جمع کرد ودر انتخابات شرکت نمودکه همین آقایان در باره انتخابات و دخالت دولت اعلام جرمی را بدادستان طهران دادند وتقاضای رسیدگی نمودند  

        دکتر اقبال و همراهانش که به پشتیبانی شاه تکیه داشتند . با مداخلات علنی و تعیین کاندیدا ها ودستور صریح به استانداران وفرماندهان لشگر برای صندوق سازی چنان سرو صدائی بلند کرد که عاقبت علم و دکتر امینی شکایت به نزد شاه بردند و مسائل را  درمیان گذاردند . وعصبانیت مردم چنان اشکار شده بود که درباریان واطرافیان  شاه هم هراسناک شدند.  وشاه عاقبت دکتر اقبال نخست وزیر صمیمی وغلام خانه زادش را قربانی نمود . وفرمان ابطال انتخابات را صادر کرد وبعد هم اقبال را به استعفا از نخست وزیری واداشت 

      در این دوران است که وابستگی ایران به امریکا به اوج خود رسید . در میان قراردادها و موافقت نامه های متعددی که بین دو کشور امضا ومبادله شد، موافقت نامه دفاعی دو جانبه ایران وامریکا حائز اهمیت خاصی است که نه تنها در ایران تغییرات عمده ای به وجود آورد ، بلکه مسبب پاره ای تغییرات  در دیگر کشورهای خاور میانه هم گردید . این موافقت نامه که در حقیقت باز سازی ونوسازی آرتش ونیروهای مسلح ایران را به مستشاران نظامی امریکا واگذار میکرد . موجب نارضائی مقامات انگلیس  گردید که درروابط دوجانبه سخت تاثیر گذارد  وهمچنین موج اعتراضات شدید شوروی را بوجود آورد که تیرگی روابط دوکشوررابه همراه داشت. وتا مدتها جنگ سرد بین ایران وشوروی ادامه یافت و طبیعتا .شوروی ها با دست هائی که از طریق (حزب توده وسایر تشکیلات چپ) در داخل ایران داشتند وبه عناوین مختلف وسائل نارضائی مردم کوچه وبازار را فراهم میاوردند . ساواک هم در کمال خشونت باهرکس که درباب نارضائی ها سخنی میگفت برخوردی سخت میکرد .که همین امر بسیاری را عاصی کرده بود .که سبب خشم وخروش جوان ها میگردید

      شایع هست که دکتر اقبال در نخستین روز معارفه با اعضا کابینه اش به مقامات انتظامی میگوید (من از کلمه اعتصاب سخت بیزارم ) باین جهت هرگز آمادگی ندارم که در دوران نخست وزیریم چنین کلمه ای را بشنوم . و انتظاردارم با این پدید سخت مقابله بشود 

                                نخست وزیری شریف امامی وانتخابا ت دور دوم     

برای آنکه کارها جریان عادی پیدا بکند پادشاه  ( شریف امامی ) را بعنوان نخست وزیر موقت ومحلل تعیین نمود  تا انتخابات دوره بیستم رابرگزار نماید . و شریف امامی برای آنکه فشار عصبی مردم را کم کند ومخالفین را به آرامش فرابخواند  انتخابات انجمن شهر  وهمچنین انتخابات مجلس سنا را جلو انداخت . وپس از افتتاح مجلس سنا  دستور شروع مجدد انتخابات دوره بیستم صادر گردید.

       فضای تنگ سیاسی که به تدریج وسیله دستگاههای انتظامی در کشور ایجاد شده بود بسیاری از دولتمردان فعال وهمچنین ، دانشجویان را سخت عصبی میکرد . روز 15 بهمن 1339 دانشجویان دانشسرای عالی و دانشگاه تهران  به عنوان اعتراض به انتخابات دست به تظاهرات زدند  وضمن ایراد سخنان تندی فساد انتخابات را در هردو دوره بروشنی بیان کردند .در حالیکه ( دکتر فرهاد رئیس دانشگاه) برای آرام کردن دانشجویان به سخنرانی ایستاده بود . ناگهان پلیس  ونظامیان و ماموران سازمان امنیت  دانشگاه و دانشسرایعالی را اشغال نمودند  وبا ضرب وشتم، دانشجویان دخترو پسر را از محوطه دانشگاه بیرن راندند ودر دانشگاه را قفل کردند .که یکی از بدترین قدرت نمائی های سازمان امنیت بود که عملا دانشجویان را به مقابله فراخواند

     دکتر فرهاد رئیس دانشگاه که سخت از این اقدام در محوطه دانشگاه عصبی ورنجیده خاطرشده بود در مقام دفاع از دانشجویان برآمد  ونامه سختی به دولت نوشت  ومتذکر شد که حریم دانشگاه مقدس است و گروه های انتظامی حق ندارند بدون اجازه مقامات دانشگاهی به محوطه دانشجوئی واردبشوند  واین( رسم قرون وسطائی و فرمان راندن )لااقل در محوطه دانشگاه را باید فراموش کنید . ولی متاسفانه دستگاه سازمان امنیت که الفبای ساختارش را به اشتباه با خشونت بناکرده بودند در تعطیل کردن دانشگاه پافشاری نمود . که همین امر موجب خشم وخشونت استادان  گردید و پایه چندگانگی را در کشور بناکرد . و جو بسیار نامساعدی  فراهم آمد . و متاسفانه شاه که در محاصره دستگاههای انتظامی بود هرگز نتوانست  از واقعیات اطلاع پیدا بکند .

       بمحض انکه مجلس بیستم افتتاح گردید، مبارزه سختی بین گروه طرفداران سیاست انگلستان  وگروه طرفداران سیاست امریکا در گرفت،  ابوالحسن ابتهاج که از شناخته شدگان سیاست امریکا بود ودر آن روزها داعیه نخست وزیری داشت وسالها بعنوان رئیس سازمان برنامه طرح ها ونقشه های اقتصادی را اداره میکرد ، در این دولت کنار گذاشته شد و بجایش  (احمد آرامش ) منسوب نزدیک شریف امامی به ریاست سازمان برنامه  انتخاب گردید. این دو گروه در مقابل هم صف آرائی کردند 

      آرامش که بعنوان وزیر مشاور ورئیس سازمان برنامه انتخاب شده بود ، در آن فضای تیره وغبارآلود  . در یک گزارشی به مجلس شروع به افشاگری درباره اقدامات ابوالحسن ابتهاج ومقامات سازمان برنامه کرد . وابتهاج را متهم به سوءاستفاده  وتفریط بیت المال دانسته . صریحا اعلام کرد که او عامل دولت آمریکااست واقداماتش تمام به نفع شرکت های امریکائی میباشد  که این قضیه به مطبوعات کشید در نتیجه رحمت اله مقدم مراغه در باره فساد مالی دولت های گذشته مطالبی گفت واز دادگستری خواست که عاملین این فساد وتباهی را تحت تعقیب قراربدهند

       محمدعبداله گرجی  نماینده فرهنگیان در مجلس و از فرهنگیان باسابقه کشور .دولت گذشته و شخص دکتراقبال را مورد حمله قرارداد واورا مسبب بسیاری از نارسائی های کشور دانست .

     متاسفانه با سیاست یکسویه ای که پادشاه وقوای انتظامی در پیش گرفته بودند .  دیگر فضای بازی وجود نداشت تامعترضین در هر طبقه سخنان خود را به آزادی بیان کنند . بدین سبب هم حزب توده وهم دستگاه روحانیت و اخوندها در مساجد از این فرصت استفاده نمودند و مردم را بعناوین مختلف تحریک و عصبی میکردند از همه حساس تر محیط فرهنگی بود که هم معلمین سخت ناراضی بودند و هم دانشجویان که با تعطیل شدن دانشگاه وسیله اعتراض برایشان فراهم شده بود محیط را سخت آشفته میکردند . در این میان ( دکتر علی امینی ) که از مقام سفارت آمریکا برکنارشده و در تهران بود .با هم آهنگی با معلمین ودانشگاهیان جوآشفته را بیشتر درهم میریخت وهمراه محمد درخشش که رئیس جامعه لیسانسه های دانشسرای عالی بود .برای نخست وزیری برنامه ریزی میکرد .

     روز 12 اردیبهشت1340 که معلمین سراسر کشور دست به اعتصاب زده ودر مقابل مجلس تظاهرات میکردند . وخواستار مذاکره با نمایندگان مجلس بودند . رئیس دولت( شریف امامی)به شهربانی دستور متفرق کردن آنها راصادر کرد .که در ضمن زدوخورد وتیراندازی ماموران یکی از معلمین بنام ( دکتر خانعلی ) جلوی مجلس کشته شد وپشت مجلس هم دانش آموزی بنام کلهر باگلوله از پای در آمد که فضا سخت تیره شد . روز بعد ( ارسلان خلعتبری و سید جعفر بهبهانی)دو وکیل متنفذ مجلس دولت رااستیضاح کردند . شریف امامی رئیس دولت که از این وضع سخت عصبی بود هنگام سخن گفتن در مجلس  رضا جعفری نماینده مجلس را که  چندبار وزیر فرهنگ بود مورد خطاب قرارداد و به او پرخاش کرد، که همین سخن ناسنجیده شریف امامی ،( رئیس مجلس سردارفاخر حکمت ) را سخت عصبانی نمود وناگهان فریاد کشید که شما حق ندارید از نمایندگان مجلس سوال کنید وآنهارا مورد خطاب قراربدهید  وشریف امامی را با تندی وسخافت ازپشت تریبون مجلس پائین کشید  وتقریبا اورا از مجلس بیرون کرد.  شریف امامی که دیگر چاره ای نداشت  یکسره بدربار رفت  واستعفای خود را روی میز شاه گذاشت. 

  

                        نخست وزیری دکتر علی امینی و مسافرت شاه به امریکا 

           . مهندس شریف امامی نخست وزیراستعفانمود و بلافاصله ( دکتر علی امینی)که شهرت داشت مورد اعتماد دولت امریکا وشخص کندی رئیس جمهوری میباشد   ولی مورد تائید وقبول محمدرضاشاه نبود به نخست وزیری برگزیده شد  وهم زمان حسب خواسته دکتر امینی فرمان انحلال هردو مجلس هم صادر گردید .  ولی دکتر امینی شروع انتخابات مجدد  را موکول به اصلاح قانون انتخابات نمود . وعملا کشور را بدون مجلس وصرفا با فرامین شاه اداره میکرد. ازاین تاریخ نارضایتی هادر شقوق مختلف وگروه های متفاوت ظهورکرد، بگونه ایکه بین مردم عادی وعامی تفرقه وسیعی ایجاد شد .

      مسئله قانون اصلاحات ارضی  واجرای آن در دولت دکتر امینی از مسائل و موضوعات جالب انتقاد و بحث محافل سیاسی  و مذهبی وبازاری ها گردید ، ازآنجا که تصمیمات مذکورمغایر با مصالح   پاره ای از گروه های اجتماعی از جمله مالکان بود منشاء تظاهرات دامنه داری به ضد دولت  شد.                     بعضی از جمعیتهای سیاسی  که در دولت های پیشین فعالیتی نداشتند به تظاهرات پرداختند  . از آنجمله  اولین فعالیت آشکار جبهه ملی بصورت متینگ در میدان جلالیه با حضور گروه هائی از طبقات مختلف آغاز گردید . همزمان با تظاهرات جمعیت های مختلف برای اجرا انتخابات  ، دانشگاه نیز ضمن همدردی با اعتصاب معلمین شروع به تظاهرات کرد  که تظاهرات عظیم آنها به خیابان ها کشیده شد وبا مخالفت نیروهای انتظامی مواجه گردید و به زدوخورد کشید وحدود دویست نفر از دانشجویان مجروح شدند  ، دانشگاه مجددا از طرف نیروی انتطامی تعطیل شد وعده ای از شخصیت های با نفوذسیاسی به اتهام تحریک علیه نظم جاری به بازداشتگاه ها رفتند. وبدون تفهیم اتهامی فقط در زندان ماندند. وهیچ کس جرئت نداشت بپرسد چرا؟ زیرا فرماندار نظامی خود را فوق قانون میدانست. 

       دکتر امینی که با اتکاء به پشتیبانی دولت امریکا وشخص پرزیدنت کندی بر سر کار آمده بود . ومیخواست که دست به اقدامات جدی بزند در عمل بعلل وجهات متعدد سیاسی از کار بازماند و انتظاری راکه از حیث دریافت کمکهای لازم از امریکا داشت بر آورده نشد . وبعد هم برسر بودجه آرتش وخرید تسلیحات با پادشاه اختلاف اساسی پیدا کرد . وبا تصور اینکه شخصا به امریکا برود وحضورا با پرزیدنت کندی به سخن بنشیند از آمریکائی ها درخواست کرد که اجازه یابد تا رسما به آمریکا سفرنماید . ولی ((پرزیدنت کندی بجای انکه دکتر امینی نخست وزیر را دعوت کند . از محمد رضاشاه دعوت  بعمل آورد))  وپادشاه در 21 فروردین 1341 عازم امریکا شد وچهارروز بعد اعلامیه مشترک شاه و کندی مبنی بر تائید پیمان دوجانبه بین ایران وآمریکا منعقد و منتشر گردید . 

    محمد رضاشاه در این سفر توانست با جلب نظر مقامات حزب دموکرات وشخص پرزیدنت کندی روابط حسنه ای برقرار نماید و در همین سفر موافقت کندی را برای تغییر دولت دکتر امینی جلب کرد 

     دکتر امینی که متوجه شد دولت امریکا دیگر از او پشتیبانی نمیکند  وهیچ راهی برای بقای او وجود ندارد تصمیم به استعفا گرفت . و روز 27 تیرماه 1341 استعفانامه اش را تسلیم پادشاه نمود 

    در دوران نخست وزیری دکتر امینی :

نخستین کنفرانس اوپک در تهران تشکیل شد و عملا برنامه ریزی دقیق برای هم اهنگ کردن استخراج وقیمت گزاری نفت بین کشورهای عضو اوپک صورت گرفت 

دکتر امینی رابطه بسیار نزدیکی با مقامات روحانی از جمله کاشانی داشت که مرتبا بدیدار او میرفت وبااو به مشورت مینشست و ضمنا در سال چندین بار به قم سفر میکرد وبا مقامات ومراجع روحانی دیدارهائی داشت که عملا این اقدام دکتر امینی آخوندیسم را تقویت کرد.

از آنجمله وقتی کاشانی بیماربود دکتر امینی شاه را وادارکرد تا از او عیادت کند و مشهور است وقتی شاه وامینی وارد اطاقی میشوند که کاشانی خوابیده بود  او عبایش را بسرش میکشد وپشتش را به شاه میکند و میگوید ( روزقیامت چه جوابی بخدای من خواهی داد )

    سالها دکتر امینی مورد طعن ولعن بود . وطرفداران متملق وچاپلوس شاه با او دشمنی علنی میکردند . چندین بار مورد اتهامات مختلف قرار گرفت واورا به دادگستری احضارکردند . طبق دستور شاه دیگر امینی را در هیچیک از میهمانی ها وسلام ها دعوت نمیکردند .بکلی طرد شده بود .تاعاقبت در مرداد  سال 1357 زمانی که مشکلات فراگیر گردید .شاه اورا فراخواند وپس از سالها ملاقاتی بین شاه ودکتر امینی انجام شد .در این جلسه مذاکرات آن دو بیش از دوساعت طول کشید(مشهور است )که پادشاه از امینی سوال میکند ، چرا مردم این طور رفتار میکنند؟ امینی در پاسخ میگوید ((یک عمر به مردم دهن کجی کردید  وحالا مردم به این دهن کجی ها پاسخ میدهند ))

   امینی به کابینه ائتلافی عقیده داشت  وقبل از هر اقدامی لازم میدانست که پادشاه دست به اقدامات زیر بزند : 1 – انحلال مجلسین  2 – انحلال حزب رستاخیز 3– انحلال سازمان امنیت4 – انحلال وزارت دربار 5– مسافرت پادشاه وتمام خانواده سلطنتی به خارج .

   پادشاه در پاسخ دکتر امینی میگوید ، با این ترتیب بگوئید کدامیک از(سران قاجاریه) را برای جانشینی من تعیین کرده اید . 

                                                 

   یک توضیح کوتاه

       درآن روزگاربعلت آنکه فضای سیاسی ایران کاملا مغشوش شده بود بخصوص وقتی شاه از سفر آمریکا برگشت وبا موافقت حزب برسرکا ر(حزب دموکرات) آمریکا توانست مجددا درصحنه سیاسی ایران شاخص باشد وبا ترتیبی که بین ایران وامریکا داده شده بود . آرتش بتدریج رنگ((تافته جدابافته ای )) بخود میگرفت . وسازمان امنیت و دستگاههای انتظامی بادست باز در تمام زمینه های زندگی مردم مداخله میکردند . باوجود آنکه از جهت اقتصادی شاید مردم بتدریج زندگی بهتری مییافتند  ولی  . بنا برچند علت بزرگ ایران در مضیقه ارتباطات دوستانه با سایر کشور ها قرار داشت و همچنین در داخل کشورمردم بکلی محروم از بدست اوردن  خواسته های معمولی بودند  : که نتیجه آن از دست رفتن (خوشبینی عامه  بود)، و همین امر سبب شد که مخالفین سیاسی رژیم بتدریج در بین مردم ایران از همه طبقات جای باز کنند .و اکثریت سردرگم باقی بماند.

          1 – عدم سازش روحی شخص شاه با سران مختلف کشورها(بعلت خود بزرگ بینی ) کیفیتی را بوجود آورده بود که دولت های اروپائی نمیتوانستند باشاه همدلی داشته باشند. 

         شاه نمیخواست  کشور های اروپائی را  همسنگ با آمریکا  مقایسه کند وبه همین سبب اروپائی ها باوجود آنکه ظاهرا روابط دوستانه ای با ایران داشتند ، ولی عملا بطرق  مختلف به تحریکات ضد رژیم چه در داخل ایران وچه در خارج میپرداختند ودرراه منافعش سنگ اندازی میکردند

           2 – در آن  روزها اصولا شاه ارزش واهمیتی برای کشور های همسایه بخصوص عرب ها قائل نبود و نوعی احساس قیمومیت بر آن ها داشت. که همین رویه ، سبب شد که بعضی از کشورهای تند روی عرب بمنظور مخالفت با پادشاه به تقویت مخالفین رژیم بپردازند   .

           3 – شاه که پس از حدود بیست سال سلطنت پر نشیب وفرازو ازسرگذاردن فاجعه آذربایجان و کردستان ورهاشدن ازبند نخست وزیران اقتدارگرائی مانند ( قوام السلطنه – مصدق السلطنه – سپهبد زاهدی )  که میخواستند شاه برای حفظ حرمت شاهنشاهی ایران فقط سلطنت کند نه حکومت .اینک دقیقا بعد از دکتر امینی بر سر دوراهی تاریخ سلطنت خود رسیده بود .و دو روش وسیره کاملامجرای ازهم را در پیش روی داشت .

          الف – با تقدم دادن به نیازهای معنوی  وحفظ  حقوق فردی و منیت ملی و مردمی و ایجاد کیفیتی که به مردم اجازه مشارکت در سرنوشت خودشان را میداد ، در عین حال با (بر آوردن احتیاجات مادی )، ملت را غرق خوشکامی مینمود ، و با این اقدام پشتیبانی ملی رابدست میاورد و نام خودرا جاودانه بعنوان یک پادشاه مصلح که حافظ تساوی حقوق وآزادی ها بود تثبیت میکرد 

          ب – یا انکه، به اندیشه های خود بزرگ بینانه ای عمل میکرد  که بیشتر رنگ( یکه تازی و قهرمانی) داشت، وغالبا هم بدون برنامه  ریزی دقیق و نیز بدون بررسی کامل  وسیله کارشناسان ومتخصصین و خلق الساعه پدید میآمد.

         که متاسفانه فرجام تمام آن تلاش ها  به فروپاشیدن رژیمی انجامید  که در طول( تاریخ هزارساله استثنائا قدرت بالقوه ای یافته بود) که  ملت ایران را برای همیشه از عقب ماندگی و درماندگی وبیچارگی میرهانید 

          اگر پادشاه راه اولیه رابر میگزید – یعنی دست دستگاههای متجاوز انتظامی را تاحد معقول از امور کوتاه میکردو بمردم اجازه مشارکت آزاد در امور کشور را میداد . مسلما باز به همان هدفی که منظورنظر بود میرسید وملت ((شاهنشاه اریامهر ))رابا جان و دل میپذیرفتند ودر موقع گرفتاری ها برایش جان فدامیکردند .

           ولی اشکال عمده این بود که شاه در سیستم تربیتی اش این اصل را فرانگرفته بود که بمردم اعتماد کند . اجازه بدهد سایرین هم در کنار او بایستند . اگر افتخار ودرخششی هست سهمی هم یرای دیگران قائل باشد. تا بتواند در گرفتاری . ناملایمات را هم بامردم تقسیم نماید. ( زهر عدم اعتماد) چنان در روح وقلب پادشاه تزریق شده بود که نمیتوانست حتی به نزدیکترین یاران باوفایش اعتماد کند. هرکس کوچکترین محبوبیتی پیدا میکرد باو ظنین میشد ، .اورا همآورد بالقوه خود تصویر میکرد.

       در قضیه آذربایجان قوام السلطنه را با سر به زمین زد – در مورد نفت خودرا یکه تاز میدان میدانست و دکتر مصدق را با آن وضعیت کنارزد – دردوران سپهبد زاهدی چنان رفتاری نمود که عاقبت  زاهدی ( عطایش را به لقایش بخشید) واستعفانمود ورفت    بمحض انکه احساس کرد جمشید آموزگار در جریان مذاکرات اوپک موفقیت چشمگیری بدست آورده. اورا از سمت وزارت دارائی برداشت و دستش را از امور نفت کوتاه نمود. در مورد اردشیر زاهدی وقتی متوجه شد که  او در بین وزرا خارجه کشورهای مختلف موقعیت ممتازی یافته  وچند تن از پادشاهان کشور های همسایه نسبت به او حسن ظن دارند  چنان فضائی برایش بوجود آورد که اردشیر با رغبت کامل ازسمتش استعفا داد و ترجیح داد که برود در خانه اش در سوئیس وبیکار بماند. ارسنجانی را که توانسته بود با جدیت مسئله اصلاحات ارضی را پیش ببرد وطبیعتا بین زارعین محبوبیتی یافته بود  وادار به استعفانمود وبه ماموریت موقتی از ایران بیرونش کرد .

       بخصوص در جریان اصلاحات ارضی هرکس سخنی خلاف نظریه پادشاه گفت خانه نشین شد.

    4 –آخوندیسم وروحانیت باتوجه به گرایش پادشاه به مذهب وروابطی که با مراجع داشت بتدریج حوزه فعالیت های خودش را وسیع کردو با ارتباطاتی که باپاره ای کشور های خارجی مثل (مصر . لیبی و گروه یاسرعرفات )برقرارکرده بود و وجوهات فراوانی که به ایشان میرسید .وبا این پول ها تعداد بسیاری را بعنوان طلبه در اختیار داشت وسالی سه ماه به انها ماموریت میداد تا به شهرهای کوچک و دهات ایران بروند وبه نفع حوزه تبلیغ نمایند بتدریج تشکیلات قوی و منسجمی شده بود که از زیر کنترل دولت ودستگاههای امنیتی خارج گردید وراه مستقل خودرا دنبال میکرد.

    5 – گروه های چپ و تند رو و حزب توده که اآشکارا با دستگاههای انتظامی در جنگ وگریز بودند .به سبب عدم تعادل فکری و تبلیغاتی  ودستگاه پراکنده دولتی توانسته بودندجمع کثیری راباخود همراه کنند .

      6 – جبهه ملی – نهضت آزادی – انجمن های کوچک وبزرگ فرهنگی که غالب آنها با دید مخالف دولت در بین طبقات دانشگاهی فعال بودند .در روند مبارزه با رژیم تاثیر گذارگردیدند.

      7 – بازار- ملاکین بزرگ – سرمایه دارانی که نظام شاهنشاهی انهاراکنار گذارده بود- سیاستمدارانی که شاه از آنها خوشش نمیامد و فراموش شده بودند .هرکدام با ارتباطاتی که داشتند علیه رژیم سخن میگفتند  وپنهان وپیدا به گروه های جوان فعال کمک مالی میکردند 

        8 – در تمام آن دوران، جنگ قدرت بین دو گروه طرفداران انگلستان وآمریکا  پنهان و پیدا جریان داشت و از همه مهمتر این بود که گروه طرفدار شوری گاهی وزنه طرفداران انگلستان را سنگین میکردند وزمانی با طرفداران آمریکائی هم آواز میشدند . ودر عین حال هرگز علیه اخوندیسم نمی ایستاد ودر بسیاری زمینه ها با آخوندها بصورت موازی حرکت میکرد.

        9 – تشکیل کنفدراسیون دانشجوئی در پاریس که تقریبا سراسر اروپا را در خود گرفته بود و دولت های انگلیس وفرانسه وبعضی کشور های عربی آشکارو پنهان از کنفدراسیون حمایت میکردند  .ومتاسفانه دولت مردان ایران که تحت نظر و فرامین سازمان امنیت بودند قادر نبودند تا با دانشجویان عضو کنفدراسیون با بیطرفی  برخورد داشته باشند ویکسره آنهارا دشمنان قسم خورده کشور میشناختند و همین امر  بهانه کاملی به دست پشتیبانان آنها میداد . که میتوانستند از این گروه 

بهره برداری کاملی بکنند وبنفعشان در تمام دستگاههای تبلیغاتی ومطبوعات مطالبی را عنوان کنند .

      علم در یادداشت هایش مینویسد  در چنان اوضاع و احوالی شاه دیگر تحمل شنیدن واژه دموکراسی  و دادن وعده آن را بمردم نداشت . هنگامیکه روزنامه ها به مناسبت جشن مشروطیت نوشتند که….وقتی از طریق تشکیل انجمنهای ده وانجمنهای ایالتی  و ولایتی مردم خوی دموکراسی گرفتند، ماهم عیننا مثل غرب صاحب دموکراسی میشویم .(پادشاه) فرمودند،به آنها بگوئیدکه (ابدا) ما دموکراسی غربی را نمیخواهیم که اقلیت حکومت کند و خائن تشویق بشود . به روزنامه ها بگوئیددر این خصوص مقاله بنویسند . در جریان انتخابات حزب مردم که دبیرکل آن (علی نقی کنی )خود از سرسپردگان پادشاه بود، در یک سخنرانی اظهارمیداردکه دولت درتعیین کاندیداها دخالت کرده و مردم آزادی کامل در تعیین نمایندگان خودرانداشتند . (پادشاه سخت بر آشفت )که این شخص چگونه جرئت میکند بگوید ..(.انتخابات در سلطنت من آزاد نیست ) به او بگوئید برودبخانه اش . روز بعد ناگزیر دکتر کنی از همه سمت هایش استعفامیکند و میرود به خارج کشور.

      دکتر علینقی عالیخانی در مقدمه کتاب (یادداشت های علم) با استنباط از مفاهیم نوشتارمینویسد :

      گرفتاری اساسی شاه در این بود که از یک سو میخواست  ایران را برپایه کشورهای پیشرفته جهان برساند، از سوی دیگر آمادگی پذیرش لازمه چنان کیفیتی راکه حکومت قانون و تا اندازه ای دموکراسی و مشارکت مردم در آن ملحوظ باشد مطلقا نداشت،(( زیرا خود را مافوق قانون ومافوق مردم میشناخت ))

     راستش اینست که شاه یا دربایستهای نوین سازی را درنیافت ، یا به آنها اعتنائی نمیکرد،زیرا او شیفته اندیشه های خودش بود ! . او روح زمان خود را آن چنان که میبایست درک نکرد. از یک سو آرزو داشت جامعه ای از نظر مادی پیشرفته و کم وبیش غربی برپاسازد  وازسوی دیگر کوشید از( نظرسیاسی )خود کامگی دوران پیش را تجدید نماید . به پیدایش جامعه ای که در آن میلیونها  تن بمدرسه میرفتند و ده ها هزارتن هر سال از دانشگاه ها بیرون میآمدند کمک میکرد ، ولی هرگز نتوانست به مشارکت اینان در امور سیاسی واجتماعی کشور تن در دهد . او میخواست همه آرزوهای متضاد خود را یک جا و باهم انجام دهد ، هم آرتش بسیاربزرگی ( که هیچ کس ضرورت آن را درنمییافت )داشته باشد و هم پیشرفت اقتصادی کشوری را به نحو مطلوب و هم آهنگ با آن پیش ببرد . ودر عین حال  مطلقا آمادگی نداشت تاهیچ کس و هیچ مقامی  در امور سیاسی مشارکت یابد!! . ولی در ضمن علاقمندهم بودتا همه طبقات هم خورسند باشند وهم خوشکامی وآرامش روحی خویش را با شعف در مقاطع مختلف اظهار نمایند .

     سودای یکه تازی شاه موجب شد هرگز نتواند با  کسانی که بخواهند در زمینه سیاسی واجتماعی اظهار وجود کنند سرسازش داشته باشد. شاه مدتها بود که دیگر اصالتی برای مردم  وخواست  وباور آنان قائل نبود  وگمان داشت ( کار اصلی همه طبقات در ایران) صرفا فرمانبرداری از گفته ها واقدامات ایشان است . واوتنها شخصیتی است که میتواند سکان هدایت کشور ومردم را در تمام زمینه ها در اختیار داشته باشد . باوجود تمام این استقلال فکری که در باره امور داخلی کشور داشت . متاسفانه ( قدرت های بزرگ بویژه آمریکا وتا حدی هم انگلستان )را دارای نیروی فوق العاده میپنداشت .در نتیجه، چنین یقینی برایش پیداشده بود که « نگاهداری روابط صمیمانه با آن هابویژه با آمریکائیها»اورا از هر گونه خطری ناشی از ناخورسندی و( زیاده طلبی )مردم مصون میداردو در چنین شرائطی میتواند آسوده دل، آنچه میخواهد بگوید وآنچه را میخواهد انجام بدهد. و( تنها وظیفه مردم اطاعت محض از فرامین واقدامات شاه هست ). او در محاصره دورنمائی بود که در ذهن واندیشه اش برای آینده ایران ساخته بود . بدون آنکه واقعیت های عینی وضع درون کشور رادرک کند.(( زیرا در چنان تار تنیده ای خود را قرارداده بود که اصولا دست رسی به فضای خارج از آن برایش غیر ممکن میگردید ))

       بدون تردید او شخصیتی بود سخت کوش . که با شیوه ویژه خودش آهنگ خدمت به میهن را ترسیم میکرد . امابعلت همان حصاری که اطرافش رافراگرفته بود هرگزنتوانست به این حقیقت دسترسی پیداکند که ، چرا وچگونه ممکن است توده مردم این( پاکدلی ذهنی وصفای اندیشه) اورا درک نکنند ودر همه احوال به پشتیبانی بی دریغ وحمایت همه جانبه او برنخیزند؟! 

      به این سبب باگذشت زمان ،شکاف میان( جهان) پنداری شاه و آن چه راستی در کشور رخ میداد ، بسرعت افزون میگردید. ولی چون بعلت ساختارسیستم ایجادشده،نمیتوانست  ازشناخت چنان شکافی که بتدریج عمیق تر میشد آگاهی پیداکند، (ایرادی در کارهای «خویش» نمیدید). وتنها دستگاههای منتقل کننده اندیشه ها و کارهایش را در مقابل مردم ناراضی  (مسئول میشناخت ) و تمام کمبود ها وایجاد ناخورسندی ها را از ناحیه مسئولان میدانست. وچون سالها بود که رژیم در طاس لغزنده افتاده بود . آنها که دست اندرکار نبودند دسترسی به شاه برایشان تقریبا غیر ممکن شد تا حقایق را ولو هرقدر تلخ  در میان بگذارند و  دولت مردانی هم که برسرکاربودند،نه جرئت ابراز حقایق را داشتند ، نه میخواستند که خلاف نظر شاه سخنی بگویند ، زیرا حداقل مجازات کسی که برخلاف نظر واندیشه شاه سخنی میگفت (خانه نشینی بقیه عمرش بود ). 

                                    دوران نخست وزیری امیر اسداله علم 

           شاه با تصور اینکه روابط حسنه ای با دولت آمریکا و حزب دموکرات برقرار کرده. پس میتواند با پشتیبانی امریکا و آرتش،  خود عصای حاکمیت را بدست بگیرد . و دیگر دغدغه اقدامات نخست وزیران حرف ناشنو را تحمل ننماید، بخصوص هم که مجلسین تعطیل بود و سازمان امنیت هم کاملا مسلط بر کشور وطبیعتا هیچ کس دیگری قادر به خورده گیری نبود .  تصمیم گرفت که «امیر اسداله علم ) را به نخست وزیری تعیین کند . اوجوانی است 40 ساله، که خود را دوست شاه میداند و در مراسم ،عنوان «غلام خانه زاد»رابرگزیده . امیر اسداله علم ، همبازی دوران کودکی ورفیق گرمابه وگلستان  ونزدیکترین محرم اسرار و آشنا به تمام خصوصیات  وخلقیات شاه و از طفولیت با هم بزرگ شده اند  بعلاوه (علم فرزند امیرشوکت الملک) و تمام ویژگی های فامیلی وآریستوکراتی را دارابود (( فقط یک ایراد کلی به او وارد میشد که نامش در حلقه سرسپردگان آمریکا قرارنداشت . وخاندان علم مشهور به سر سپردگی به انگلستان بودند )) ولی شاه تصور میکرد با ارتباطات شخصی خودش با امریکائی ها این نقیصه هرگز مورد ایراد واقع نخواهد شد زیرا سنگینی بار حاکمیت وپاسخگوئی ها را شخصا بدوش گرفته بود.

        در تاریخ پنجشنبه 28 تیرماه 1341 شمسی علم فرمان نخست وزیری را دریافت کرد و روز 30تیرماه کابینه خود را به شاه معرفی نمود .

        در این زمان چندمسئله اساسی که در کابینه دکتر امینی مطرح شده و لاینحل باقی مانده بود که مهمترین آنها عبارت  از : 

    1 – موضوع انتخابات انجمن های ایالتی وولایتی و(سوگند نامه آن) وهمچنین انتخاب (خانم ها )بنمایندگی انجمن شهر ویا مجلسین که مورد مخالفت روحانیون وطبقه آخوندیسم قرار گرفته بود 

    2 – موضوع اصلاحات ارضی وتقسیمات اراضی خالصه و موقوفات که مورد اعتراض مالکان بزرک وهمچنین آخوندیسم واقع شده. زیرا موقوفات در اختیار آخوندها بود وبا تقسیم آن درآمد کلی بسیاری از مجتهدین ومراجع بخطر میافتاد 

      هرشخصیت آگاه وبصیری اعتقاد داشت،  علاوه بر اینکه این اهداف مورد نظر وخواست ( حزب دموکرات آمریکابود) اصولا میتوانست در پیشبرد رفاه اجتماعی و بیداری سیاسی همه طبقات موثر باشد . ولی شرط اساسی ، آن بود که این امور با برنامه ریزی وروشن بینی عامه مردم بصورت عمل در بیاید، تا آخوندیسم و سایر مخالفین نتوانند از آن سوءاستفاده نموده ومردم ساده دل و ناآگاه را علیه رژیم تحریک نمایند .

          منتظری در خاطراتش مینویسد : آیت اله خمینی میگفت که اگرما با اصول مواد ششگانه مخالفت کنیم ،عملا مردم فقیر وبی بضاعت را علیه خودمان تحریک خواهیم کرد، زیرا:

         1 – تقسیم  اراضی ظاهرا به نفع قشر کشاورز میباشد  ولذا مردم خواهند گفت که چرا روحانیت با این کار مخالفت مینماید .یا سپاه دانش که میخواهد سربازها را بدهات بفرستد تا به بچه های مردم بی بضاعت درس بدهد وسواد آموزی کند .چه بدی دارد که روحانیت با آن مخالف است وهمچنین با سپاه بهداشت که یقیننا برای طبقه روشنفکر جاذبه خواهد داشت . بخصوص که بعضی از علما هم قبلا موافقت خودشان را با آن لوایح اعلام کرده اند. ومخالفت ما ایجاد دو دستگی خواهد کرد .

          بدین جهت خمینی اصرار داشت که نباید با اصل لوایح مخالفت نمود ، بلکه باید با( اصل رفراندم )مخالفت نمائیم ، بگوئیم کشور ما قانون دارد ، مجلس دارد ، وانجام رفراندم برای چنین کارهای مهمی صحیح نیست .لوایح باید به تصویب مجلسین برسد

         2 – لایحه انجمن های ایالتی وولایتی :  در آن دو مسئله مهم وجود داشت که نه تنها آخوندیسم با آن مخالف بود ، بلکه دست آویزی بود برای بسیاری از آشوبگران ومالکین و حتی کاندیداهای انتخاباتی که عبارت بود از :

         انتخاب خانم ها به عنوان نماینده انجمن شهر 

         حذف کلمه (قرآن مجید) برای سوگند خوردن  وبکاربردن کلمه ( کتاب مقدس)که تعریفی عام داشت و عملا راه گشای منتخبین همه ادیان بود .

        آخوندیسم – جبهه ملی – نهضت آزادی  ویک گروه از چپ های وابسته بحزب توده که با هر حرکت اصلاحی مخالفت داشتند در این زمینه یک صدا شدند  وبه مخالفت برخاستند ، وبرای تمرکز دادن به سیستم مبارزه ( خمینی ) را جلو انداختند . وشهرقم شد مرکز و هسته مرکزی مخالفین با دولت وشروع کردند به اقدامات همه جانبه 

         منتظری مینویسد : در آنروزها اصولا خمینی درردیف مراجع نبود و هنوز نمیتوانست که سودای مرجعیت داشته باشد، تا تصمیماتش بین مردم مورد توجه قرار بگیرد . ولی جسارت فوق العاده او مردم را بدورش جمع کرد و منابع مالی فراوانی به کمکش آمدند . ودر حوزه بسرعت شاخص شد.

         در همین روزها آیت اله بروجردی مرجع بزرگ  واداره کننده حوزه علمیه قم ( دعوت حق را لبیک گفت ) وحوزه علمیه عملا (بی سرشد)و  چندی دستخوش مبارزات درونی مدرسین درجه اول بمنظور کسب مقام مرجعیت گردید . وهمین امر چندگانگی را در حوزه رسوخ داد 

       تاوقتی آیت اله بروجردی  در راس حوزه قرارداشت .با واردشدن مراجع روحانی به امور سیاسی سخت مخالفت میورزید . بعلاوه چنان شخصیتی داشت که اغلب نخست وزیران احترام مرجع تقلید وحوزه را حفظ میکردند وحرمت  رابطه متعادل بین  شاه –  دولت  و حوزه را بویژه با شخص بروجردی نگاه میداشتند .

از طرفی در بین مدرسین حوزه هم دارای آن پایه  ومقامی بود که همگان دستوراتش را بدون چون وچرا اجرا میکردند . ولی فقدان این مرجع صاحب نام و بیگانگی دولت  علم از اجرا سیاست همزیستی با روحانیت یکمرتبه موجبات از میان بردن روابط دربار ودولت وروحانیت را فراهم آورد 

 

                    روزهای 13 و15 خرداد 1342 و گزارش سپهبد مبصر معاون انتظامی شهربانی  

      سپهبد محسن مبصردر کتاب پژوهش مینویسد :  رویدادهای بهار 1342 را میشود مقدمه شورش بزرگ سال 1357 به شمار آورد .   اگر شما فقط بخواهید رویدادهای آنروزرا صرفابا جنبه  های ظاهری قضیه نگاه کنید مسلما بجائی نخواهید رسید، بلکه باید به علت  وعوامل بوجود آورنده روی دادها با ژرف بینی بنگرید  تا پاسخ هارا بیابید . باتوجه به حرفه و مشاغلی که در آنروزگار داشتم واز نزدیک در گیر قضایابودم  به قاطعیت میتوانم بگویم  . 

نخست وزیری امیر اسداله علم آشکارا چند دستگی واختلافات بین مقامات کشوری و لشگری را تشدید کرد، بگونه ایکه هرگروهی به کار خود مشغول بود وباصطلاح (ساز خود را میزد)  و به یقین تند روی های ایشان مقدمه  گسیختگی بافت سیستم را فراهم آورد .

اصولا، آنچه صورت میگرفت  یک امر صرفا داخلی نبود . بلکه در عمل به قرائن بسیار روشنی برخوردم که  قضیه کلی شورش با برنامه ریزی دراز مدت خارجی ها وهمیاری داخلی ها  توامان صورت پذیرفت .

 روی دادها ئی که با آن شتاب وتندروی انجام میگرفت  یک (هشدار کامل به پادشاه) بود که   تصور میکرد قدرت مطلقه ای یافته  ومیتواند منافع خارجی ها را بکلی نادیده بگیرد .

از سوئی بلند پروازی های شتابزاده پادشاه، که تنها پیشرفت ایران ورسانیدن آن به کاروان تمدن کشور های بزرگ را در نظر داشت  نتیجه این تصو بود که هیچ قدرتی قادر نخواهد بود اورا از آنچه مورد نظر وتوجهش میباشد باز دارد .

 این اتحادی که بتدریج بین طبقات مختلف و با مشی فکری متفاوت بین (( راست وچپ) بوجود آمد وعاقبت هم ظاهرا زیر لوای مذهب شکل گرفت وموجبات فروریزی رژیم را فراهم نمود، به تحقیق دو بازوی قوی داشت 

الف – نارضائی عمومی در سطوح مختلف از رفتار نامتعادل دولت 

ب- راهنمائی ها وپشتیبانی های استادانه خارجی ها،  وگوش بفرمان بودن ستون پنجم آنها درداخل  کشورکه کارگزاران آگاهی بودند و در عین حال در میان دولت و مردم جای داشتند . 

       سپهبد مبصر مینویسد :  از آغاز نخست وزیری علم، زمزمه اعتراض و مخالفت روحانیت به اقدامات  دولت وبه ویژه اصلاحات انقلاب شاه و مردم بگوش میخورد  وروز بروز به شدت مخالف گوئیها افزوده میشد. واین مخالف خوانی ها نه تنها بین مردم کوچه وبازار  که در دانشگاه ها وبرخی ادارات دولتی  وکارخانجات نیز بسیار موثر وبرانگیزنده شده بود .

 سازمان اطلاعات وامنیت کشور از تمام این کارها واقدامات مخالفین از قبل  مطلع میگردید ویکی از گره های کور همین جاست که چرا با آگاهی کاملی که بدست میآمد دست روی دست میگذاردند و اقدامی عاجل وحساب شده بعمل نمیآمد

در روزهای نخست فروردین 1342 سازمان های اطلاعاتی آگاهی یافتند که روز دوم فروردین یک گردهم آئی بزرگ در مدرسه فیضیه قم انجام خواهد شد . برای مقابله و جلوگیری از آن طرح بسیار نابخردانه ای،  بلکه میتوان گفت کودکانه ای فراهم  وبه اجرا در اوردند  که نخستین گام بسیار موثری بوددر ((قراردادن روحانیت در برابر شاه )).

شماری از سربازان گاردشاهنشاهی «گارد جاوید »را با پوشاک غیر نظامی به مدرسه فیضیه فرستادند  وبا طلبه های تحریک شده در گیر و به کتک کاری پرداختند که (( یک نفر طلبه کشته شد ))

پس از انجام ماموریت سربازهای پوشاک غیرنظامی پوشیده ( با پوتین های یک شکل سربازی )بمثل نظامی ها به صف ایستاده و شعار (جاوید شاه)سردادند وبا این کار ناشیانه ثابت کردند که یورش به مدرسه فیضیه را گارد شاهنشاهی ترتیب داده  . وبا این ترتیب  « روحانیت »را یک پارچه علیه شاه برانگیختند . وانجام چنین طرح ناشیانه ای که تیمسارنصیری پیشنهادکرده و علم نخست وزیر هم تصویب نمود نه تنها در خاموش کردن شورش مردم تاثیر نداشت بلکه بدبینی مردم مذهبی راکاملا نسبت به( شاه) شدت بخشید  در نتیجه کارگردانان این قبیل طرح ها از نارضائی مردم حد اعلای سوء استفاده رانمودند. وخمینی هم اعلام کرد که مقابله با سربازان پادشاه تکلیف شرعی  وواجب است .

بامداد روز 13خرداد1342 رئیس شهربانی ( تیمسارنصیری)مرا که معاونت انتظامی شهربانی را برعهده داشتم به دفترش فراخواند وگفت ((امروز قرار است خمینی به منبر برورد ))و به دولت واصلاحاتی که در جریان هست انتقاد واعتراض نماید ، ومیدانیم که او قصد تحریک مردم را دارد . شما ماموریت دارید هرچه زودتر خودتان را بقم برسانید  وترتیب کارها را بگونه ای بدهید که مردم دست به اغتشاش نزنند . یکبار دیگر تائید کرد با شخص خمینی هیچ کاری نداشته باشید او آزاد است که به منبر برود وهرچه دلش خواست بگوید . شما فقط باید از اغتشاش مردم جلوگیری کنید .

که این امر نشان میداد مقامات علاقه ای ندارند با (علت اساسی)بمبارزه برخیزند بلکه کافی میدانستند که با معلول سرگرم گردند .

یک گروهان یکصد نفری از سربازان یکان واقع در علی آباد قم راهم در اختیارم گذاردند .

بمحض رسیدن به قم واحد را بازدید کردم  ویک مانور قدرت نمائی هم به نمایش گذاردیم . وسربازان با کامیون وجیپ هائی که چراغ هایش روشن بود چند بار در خیابان رژه رفتند 

بعد از ظهر خمینی باشکوه وجلال در میان استقبال بیسابقه مردم به مسجد رفت  وسخنان برانگیزاننده ای خطاب بمردم به زبان آورد . نخستین گفته  که پس از ادای مقدمات بیان کرد این بود که (( من دست این پسره ….. را میگیرم واز ایران بیرونش میکنم )) فورا به رئیس شهربانی تلفن کردم و گفتم خمینی چه میگوید وباید فورا بروم ومانع از سخنرانی او بشوم .  تیمسار نصیری گفت ( نمیتوانم چنین اجازه ای به شما بدهم )  . گفتم « از اعلیحضرت اجازه بگیرید » پاسخ داد (من جرئت نمیکنم چنین تقاضائی را بعرض برسانم ) که فهمیدم اصلا پادشاه از چنین اقدامات واعمالی آگاهی پیدا نمیکند . واز حقایق مطلع نمیشود .  خمینی هرچه از دهانش بیرون آمد گفت  وما تنها اجازه داشتیم که گوش کنیم  ودم نزنیم . پس از پایان سخنرانی، مردم از مسجد بیرون ریختند ولی با مشاهده سربازان مصمم جرات تظاهر واغتشاش نکردند وپراکنده شدند 

       در اینجا من باید یک مطلبی را بازگو کنم .انچه مسلم بود انکه همه دستگاههای انتظامی کشور وسازمان امنیت بامامورانی که بین آخوند ها داشتند از جزئیات برنامه واقدامات خمینی ویارانش از قبل اطلاع مییافتند .ولی چه (اراده ای در کار بود که دستور میدادند) به خمینی هیچ کاری نداشته باشید واورا آزاد بگذارید تا هرحرفی میخواهد بزند وهرکاری میخواهد بکند . وبه شاه ناسزا بگوید. آنقدر که بهرحال مردم چنان تحریک بشوند که دست به تظاهرات خونین بزنند  وبعد هم برای سرکوب تظاهرات اقدام شایسته ای بعمل نیاید !!

      نکته دیگری را که میتوان به تاکید بیان کرد آنکه از 28 مرداد ماه 1332 تا شورش بزرگ 1357. آرتش ، نیروهای انتظامی  وسازمان های اطلاعاتی ، در بست در اختیار اعلیحضرت پادشاه ( فرمانده کل نیروهای مسلح)میبود . استفاده از آنها وچه بسا شیوه کاربرد انها در اغتشاش ها و ناامنی ها یک پارچه بفرمان اعلیحضرت صورت میگرفت . دولت حق مداخله به هر شکلی در آنها نداشت . اینکه میگویند  آقای علم در رویدادخرداد با کسب اجازه ار اعلیحضرت  نیروهای انتظامی را در اختیارگرفته و به آنها فرمان میراند ، کاملا نادرست  وادعای بی پایه ای بیش نیست 

    الف – شاهنشاه بهیچوجه   در باب عملیات نیروهای انتظامی  وساواک .آرتش یا شهربانی به هیچ شخصی اعتماد واطمینان نمیکرد،  حتی به نزدیکترین افراد خانواده اش تا چه برسد به علم که با ارتباط های خارجی وی کاملا آگاهی داشتند 

    ب – در رویداد 15 خردادهم شخصا میشنیدم که دستورفرستادن مرا به قم مستقیما به رئیس شهربانی صادر فرمودند . البته علم در نیروهای انتظامی به ویژه شهربانی  وتیمسار نصیری نفوذ غیر قابل انکاری داشت  وبرخی موارد هم کارهائی را با صلاحدید دوست  ویا دوستان محرم خارجی خود و با دیکته آنها بصورت کلی از تصویب اعلیحضرت میگذراند . ولی اینکه بگوئیم در جریانات آنروز علم مختارو مجاز بود هرکاری بکند بدون اطلاع پادشاه  مسلما حرف بی پایه ایست . اما به تحقیق میتوانم بگویم که در آنروز ها پادشاه از بسیاری حقایق آگاهی نداشت . وبیخبر میماند .(( وپاره ای از دستگاههای مورد اعتمادش از فرمان او خارج بودند))

       روزبعد هنوز در تخت خواب بودم که رئیس شهربانی تلفن کرد . واعلام نمود که فورا بیائید بدفتر من . زیرا دیشب ( خمینی ) بازداشت وبه تهران منتقل شده . به این جهت شهر قم کاملا شلوغ است وباید فورا به قم بروید و اغتشاش را سرکوب نمائید 

      گفتم تیمسار پریروز میخواستم از سخنرانی خمینی جلوگیری کنم فرمودید حق ندارم ؟!

حال چه اتفاقی افتاده که اورا بازداشت کردید .( گفت تیمسار حالا موقع بازجوئی از من نیست) فورا بیائید . وقتی به دفتر رئیس شهربانی وارد شدم دیدم تلفن قرمز روی میزش زنگ میزند . پادشاه بود ( نصیری از پشت تلفن گفت دست مبارک را میبوسم) صدای شاه بقدری بلند بود که من هم میشنیدم . با تغیر میفرمودند چه شد؟ چرا غفلت کردید ؟بی عرضه ها . وشخص اعلیحضرت فورا دستور فرمودند که مبصر فورا به قم برود .

    پیش از آنکه من به قم برسم گروهان اعزامی از علی آباد قم با مردم درگیرشده بود . یعنی یک گروه صدو پنجاه نفری سربازبا چند افسر ناپخته جوان درمحاصره  ده ها هزارنفر مردم عصبی که به سنگ و چماق وکارد ودشنه مسلح بودند روبروشده  وناگزیر از دفاع از خویش شدند بفرمان فرمانده گروهان یک رگبار مسلسل عده ای را زخمی وکشته روی زمین انداخته بود و طبق گزارشی که داشتم  تعدادی طلبه تعلیم دیده هم  مردم را تحریک میکردند ومرتب به آنها میگفتند که ( نترسید گلوله ها چوب پنبه ایست )  وقتی رسیدم صدای رگبار دوم را شنیدم . فورا خودم به میان مردم رفتم، تعدادی زخمی وکشته روی زمین افتاده بود ومردم هم سربازان را محاصره کرده بودند . چاره ای نداشتم فورا فرمان آماده باش به سربازان دادم . صدای بازو بسته شدن گلنگدن تفنگ سربازها بمراتب بیشتر از شلیک دو رگبار قبلی در مردم تاثیر کرد  با استفاده از این فرصت بلندگوئی بدست گرفتم و خطاب بمردم گفتم:   شعاردهندگانی که میگفتند  گلوله ها چوب پنبه ای است . بیائید وببینید که ساده لوحانی که به حرف شما باور داشتند به چه روزی افتاده اند . .اینک هم اخطار میکنم اگر فورا متفرق نشوید . باز هم سربازان آماده تیر اندازی هستند . ظرف چند دقیقه مردم پراکنده شدند  وشهر خلوت شد .

بطور کلی و باتوجه به مشاغلی که داشتم این نکته برایم محقق شده که 

        نخست وزیری اسداله علم به نظر موشکافان ، مقدمه ای برای رویداد شورش بزرگ بوده است . این حقیقتی است که همه تحلیل گران بر آنند که چرا: آن روش بچگانه حضور سربازان گارد را روز دوم فروردین به نمایش در آوردند . زیرامیخواستند که روحانیت وشاه را مقابل هم قرار بدهند . واز نتایج بدست آمده آن بهره برداری نمایند . وچرا در بدترین موقع خمینی را بازداشت کردند ومردم ناآگاه عصبی را آماده مخالفت با شاه نمودند .

                             چگونگی تبعید خمینی  وقصه پروفسورنبوی 

     پروفسور نبوی پزشگ متخصص قلب را بسیاری میشناسید، اینک قصه ای رااز گفته ایشان نقل میکنم : پروفسور نبوی تعریف کرد که روز 14 خرداد 1342ساعت چهارصبح در خانه ام را بشدت میکوبیدند.وقتی در رابازکردم ، ماموران ساواک بودند که مرا با همان لباس خواب به اداره مرکزی ساواک بردند . تیمسار پاکروان رئیس وقت ساواک منتظرم بود ، بمن گفت که ما 

( خمینی رادیشب از قم به تهران آورده ایم )واینک در زندان ساواک میباشد .ولی پس از مشورت هائی که انجام دادیم به این نتیجه رسیده ایم که اشتباه کردیم ،و میخواهیم ایشان را به قم باز گردانیم ،برای آنکه بتوانیم سرپوشی بر این اقدام بگذاریم  نیازمند کمک تو میباشیم ، وچون خمینی بیمارتو بوده میخواهیم وانمود کنیم که اورا برای یک معاینه فوری به بیمارستان قلب آورده بودند و اینک پس از معاینات پزشگی  به خانه برمیگردد و پیش ازآنکه سرو صدائی بلند بشود  وقم دوچار بهمریختگی گرددبه غائله خاتمه بدهیم .

     پروفسور نبوی تعریف کرد، که من گفتم پس اجازه بدهید  من در زندان از آقای خمینی ملاقات کنم  وبا اوقضیه را در میان بگذارم  .به زندان رفتم  وبا ایشان گفتگو کردم وخمینی پذیرفت که بهمین صورت به قم برگردد به شرط آنکه منهم همراهش تا قم بروم . به دفتر تیمسار پاکروان برگشتم ساعت حدود شش صبح بود ، پاکروان بمن گفت همه چیز آماده است ، فقط چون مجددا به دربار احضارشده ام ساعتی صبرکنید تا من بروم  وبرگردم و ترتیب کارهارا بدهیم . ایشان رفت ، ولی بجای یکساعت حدود سه ساعت بعد برگشت ، سرخورده وافسرده  وبمن گفت که متاسفانه قضیه صورت دیگری پیداکرده . پرسیدم چه شد ؟، ایشان گفت مشاورین پادشاه نظرداده اند  که اورا تبعید کنند . وقتی پرسیدم که این مشاورین چه کسانی بودند . پاکروان آهسته بطوریکه فقط خود من بشنوم گفت  ((سفرای آمریکا وانگلستان )) سپس گفت که سفیر امریکا عقیده داشت برای آنکه قضایا خاتمه پیدا کند اورا تیرباران کنند ولی (( سفیر انگلیس که علاقمند بود آقای خمینی را زیر نگین خودش داشته باشد  خواستار آن شد که خمینی به تبعید برود)) ودوتن از مشاورین ایرانی پادشاه هم که حاضر بودند نظرسفیر انگلیس را تائید کردندباین جهت تصمیم گرفته شد به ترکیه اعزام بشود .

           

                          خمینی ومقامات امنیتی انگلستان و شوروی  در عراق

   دکتر سید مهدی پیراسته در کتاب خاطراتش مینویسد :  زمانیکه خمینی در عراق تبعید بود منهم بعنوان سفیرایران در عراق تعیین شدم.  بین سفارت ایران با مقامات انتظامی عراق روابط  حسنه ای برقرار بود . و مقامات امنیتی گزارش هائی را در باره ملاقات های محرمانه خمینی برای سفارت میفرستادند. در چند گزارش تاکید شده بود که بین خمینی وبعضی مقامات امنیتی (کشورهای انگلستان و شوروی ) ملاقات هائی صورت گرفته . وبتدریج این قبیل دیدارها زیادتر میگردد . ومقامات امنیتی عراقی ابراز نگرانی کرده بودند .

    برای عرض گزارش به تهران آمدم  وضمن شرفیابی حضور پادشاه در باره این گزارش ها مطالبی را معروض داشتم  اظهار نظرکردم که اگر اجازه بفرمایند خمینی به تهران منتقل گردد و در خمین یا قم تحت نظر قرار بگیرد . تا بهتر مقامات بتوانند رفت وآمد اشخاص را نزد او دقیقا کنترل کنند  .

    پادشاه با عصبانیت فرمودند که شما از پس پرده خبرندارید . بعلاوه (( این آخوند جلنبر شپشو ))چه میتواند با من بکند .

                               شروع اصلاحات و گشایش مالی و ایجاددردسرهای بزرگ

     باوضع جدیدی که از لحاظ فروش فراورده های نفتی پیش آمده بود  واز این حیث عایدات فراوانی نصیب کشور میگردید وروابط آمریکائی هاهم با شاه بکلی حسنه شده  و کمک های مختلفی چه به آرتش ایران وچه به سایر دستگاههای صنعتی ایران صورت میگرفت. طبیعتا موجبات بالارفتن اقدامات اصلاحی در کشور فراهم گردیده.  و (باید بر این نکته تاکید گذاشت) که پادشاه باهمه توانش کوشش داشت تا در زمینه های کوناگون اصلاحات اساسی را پیش ببرد به کیفیتی که پیشرفت های اقتصادی با توفیق کاملی نصیب کشوربشود . با این تصوردیگر برای پادشاه واطرافیانش مجالی برای ایجاد نگرانی وجود نداشت  اما. اشکال عمده در این بود که هرقدردرزمینه های مالی واقتصادی توان کشوربیشترمیشد. مسائل دیگری نمایان میگردید .

   الف – فساد مالی. بخصوص در بین طبقات برتر کشور رایج تر ونمایان تربچشم میخورد .

   ب – تقسیم در آمد ها کاملا نامتعادل وبی رویه صورت میپذیرفت ، در نتیجه طبقه فقیرهمچنان در تنگنای زندگی  روزمره اش بود  . که بتدریج موجب عصیان فقرزده ها گردید

   ج– دستگاههای انتظامی وامنیتی  بجای آنکه با بینشی مترقی به مردم کمک کنند تا راه را از چاه باز بشناسند وراه زندگی سهل تر ونیکوتر را بیابند . حلقه خفقان وکوتاه بینی را تنگتر میکردند  ومجال نفس کشیدن را از مردم میگرفتند و زمینه خودمحوری را آماده ترمینمودند .  در نتیجه، پادشاه بارها در کتاب ها وسخنرانی هایش اعلام کرد، که باتوجه به ایجاد درآمد کافی برای کشور موردی برای نارضائی مردم وجود ندارد،

از طرفی  چون پادشاه بویژه تصورمیکرد روحانیت درهمه حال همراه و همگام با او خواهد بود واکثریت مردم مسلمان باحرف شنوی که ازعلما دارند همچنان آرامش را حفظ خواهند کرد باینجهت نیازی نمیدید که توجه کافی به حرکت های تند وحساب نشده ای که چه از ناحیه حوزه علمیه وچه از ناحیه گروه های اسلام گرا ویا گروه های چپ درحال شکل گرفتن بود بیاندازد.

                                    توسعه اجتماعی – اقتصادی (یا توسعه ای ناهمگون)

    دو تفسیر متفاوت بمنظوربیان ریشه های انقلاب اسلامی  وسیله گروه ها و نویسندگان مخاف و موافق با دید ها ونظرهای متفاوت عنوان گردیده  :

ا –  تفسیرنخست : که مورد( پذیرش طرفداران رژیم پهلوی است) : انقلاب اسلامی بدان سبب روی داد که «روند نوسازی شاه» برای مردم سنت زده  و واپسگرا بیش از حد گسترده وشتابان صورت پذیرفت  باین جهت برای گروه عظیمی قابل هضم نبود. 

2– تفسیر دوم :  که مورد نظر (مخالفان رژیم بود ): نوسازی صورت واقعی و بنیانی نداشت و طبق خواست امریکائی هاانجام میشد که مورد قبول ملی گرایان و آن گروه هائی که خواستار جمهوری در ایران بودند نبود . بدین سبب ( انقلاب با سرعت پیشرفت ).

  3 –   در عین حال، بسیاری ازآن گروه هائی که خواستار یک رژیم متعادل وپیشرو در ایران بودند: اعتقاد داشتند که بحث اصلی فصل حاضر این است که دو تفسیر نامبرده بالا بگونه فوق العاده ای دوراز واقعیت ها بود زیرا بسیاری ازکارشناسان وتحلیل گران حقیقت بین نوشته اند  :

     علت وقوع تند روی ها، که منجر به انقلاب یا(یک شورش کورشد)، این بود که پادشاه در حوزه های«اقتصادی واجتماعی» دست به نوسازی شتاب زده ای زد، که بین قسمت بزرگی از طبقه بیست تا پنجاه سال( که اکثریت نسبتا باسواد بودند)  دگرگونی حاد فکری ایجادنمود، در نتیجه ( یک طبقه متوسط جدید از بین کارگران صنعتی و کارکنان دولتی درمحوراین تحول پرشتاب جمع شدند)، اما، متاسفانه  حضور وظهور این( نواندیشان سطحی نگر)،بکلی بافت اجتماعی وروند اقتصادی وفامیلی جامعه را درهم ریخت ( بگونه ایکه  زیاده خواهی شعار اصلی آنهاشد) و طبیعتا این طیف تازه، بدون آنکه فرهنگ لازم وکافی برای شناخت وهضم (ورود به حوزه وسیع سیاسی)  بدست آورده باشند  آنچنان متغیرگردیدند،  که در وادی ناشناخته ای گیج و مبهوت رهاشدند، 

       از همه بدترآنکه،  این هوا خواهان فعال با گسترش ارتباطات مختلف با کشور های غربی وپیدایش نگرش جدید کاملا سطحی به قضایای پیچیده (ارباب فرموده )، موازنه درک وفهم سیاسی رااز دست دادند وبدون آنکه بدانند چه میخواهند خود را در شناخت سیستم های آزاد ودموکرات (کاملا صاحب نظر وصاحب صلاحیت ) میدانستند. و هر گروهی با دید خود به تعبیر و تفسیر تحولات ودگرگونی هامی پرداخت ، که مانع از ایجاد اتفاق واتحاد نظر در جامعه میگردید .که این امرخود به آسانی وسیله ( آب به آسیاب مخالفین ریختن بود ).

       اما« شاه و حاکمیت » براساس خصوصیات «ساختاری سیستم پلیسی» که بوجود آورده ، و بتدریج هم آنرا مسلط بر دو حوزه اقتصادی واجتماعی کرده بودند و(در واقع ستون اصلی اداره کشورهم بر آن روند استواربود)، دیگرقادر نبودند در«حوزه سیاسی» دست به آنگونه دگرگونی بزنند که با سایرموازین اداری کشور هم آهنگ و همسوبشود، تا آن گروه زیاده خواه تند روئی که عامه مردم را بدنبال خود میکشیدند بتواند بادریافت آموزش وتجربه طولانی  راه صحیح خودرا بیابد . بدین سبب مردم دریک فضای بازوبدون چهارچوب و قالبی شناخته شده سرگردان رهاشدند. در نتیجه سه گروه  از این وادی بی درو پیکر حد اعلای سود رابردند 

 1 – آخوندیسم که در پناه حمایت گروهی از حاکمیت بودند و از صندوق های پنهان دولت بهره وری میکردند  ودر عین حال از بازاروثروت بدست آمده آنها نیزمتنعم میشدند – همپای  دسته ای از دانشگاهیان کج اندیش توفیق یافتند که درهم ریختگی اجتماعی را پایه گذری نمایند و مردم عامی را بسوی خود جلب کنند  

 2 – گروه های چپ که از دیرباز در حصار وکنترل دستگاههای انتظامی بودند ، وبه اعتبارآزادی ها((یا هرج ومرج )) موجود یکباره سربر آوردند ،با کمک ویاری پاره ای از دولت های تند روتوانستند در داخل وخارج ایران .به تخریب بنیانی جامعه بپردازند  

3 – دولت های ذینفع که از رفتار واقدامات (پادشاه) در جهت ایجاد موانع در راه منافعشان به تنگ آمده بودند با ایجاد وسائل وکمک های تبلیغاتی به دوگروه بالا حد اکثر یاوری را رساندند  وبا یک برنامه ریزی دراز مدت  کاملا حساب شده عملا طبقه حاکمه را سرگردان نمودند . به وجهی که نه دولت میدانست چه میکند  نه پادشاه از حقایق جاری مطلع میگردید  ونه مردم سرگردان دست رسی به واقعیات داشتند و چون اتحاد واتفاق نظری بین< شاه – ارتش – دولتی ها –مردم >وجودنداشت خیلی سریع بدنه رژیم بعلت چند گانگی فرو ریخت . 

    و مهمترین فصلی که هنوز هم مورد بحث وفحص گفتگوی بسیاری از محققین و کارشناسان هست آنکه چرا وچگونه شاه با داشتن مجلس شورای ملی – مجلس سنا – سیاستمداران (کهنه ونو) یک کابینه 20 چند نفری هیئت دولت  مع الوصف تنهامشاورین صدیقش نمایندگان دو کشور (امریکا وانگلیس ) بودند و عاقبت هم   بخواست آنها کشوررا ترک نمود .

                              انتخابات دوره 21مجلس شورای ملی ودوره چهارم سنا

        دولت علم انتخابات دوره 21 مجلس شورا ودوره چهارم سنا رادر کمال آرامش بپایان برد ودر تاریخ 26 شهریورماه 1342هر دو مجلس افتتاح گردید .و دوباره (علم) نخست وزیر شد 

دولت علم برای اینکه بتواندنامزدهای دولتی را به مردم معرفی کند ،متوسل به کنگره ای شد بنام کنگره آزاد زنان و آزاد مردان . که وسیله شهردار وقت تهران(احمد نفیسی ) شکل گرفت و در عوض آنکه مردم در شهرها واستانها با آزادی بتوانند وکلا دلخواه خودرا انتخاب نمایند،  کنگره آزاد زنان وآزادمردان با تعیین یک هیئت پنج نفری  اسامی نامزدهای ملت ایران را برای مجلس شورا وهمچنین سی نفر هم برای مجلس سنا انتشاردادند وچون همان اسامی که از طرف کنگره خوانده شد مورد قبول دولت هم قرارداشت  در سراسر ایران از صندوق ها بیرو ن آمد.

اعتبارنامه ها بدون هیچگونه اشکالی تصویب شد و مهندس شریف امامی به ریاست مجلس سنا معین گردید  وانتخاب رئیس مجلس شورا راهم به عهده مهندس شریف امامی گذاردند .که ایشان هم (عبداله ریاضی رئیس دانشکده فنی را )بعنوان رئیس مجلس شورا معرفی نمود ( وکلیه نمایندگان هم با یک قیام و قعود ریاست ایشان را صحه گذاردند .و بزرگترین فراکسیون مجلس راهم حسنعلی منصورکه بیشترین آراء مردم تهران را بدست آورده بود  بوجود اورد . ( با نام  فراکسیون ایران نوین) 

       باقر عاقلی در کتاب نخست وزیران ایران  مینویسد:  چند ماه بعد ازانتخابات (احمد نفیسی) شهردارتهران وگرداننده کنگره آزادزنان وآزادمردان به اتهام سوء استفاده از اموال شهرداری در دیوانکیفر بازداشت وبه چهارسال زندان محکوم شد. و تمام مدت محکومیتش راهم در زندان گذراند . 

       بسیاری نوشتند که گناه نفیسی این بود که (صورت نامزد های نمایندگی مجلس شورا وسنا )را قبل از آنکه به پادشاه ارائه بدهد وتصویب ایشان را بگیرد به دیگران داده بود . این گناه از نظر (پادشاه تصمیم گیرنده ) غیر قابل عفو و بخشش بود .و نفیسی پس از چهارسال زندانی بودن  برای همیشه خانه نشین شد .

      

      علم که از روند برخورد پادشاه در آنروزها فهمیده بود،  بزودی (خواهان استعفای او از نخست وزیری خواهد شد )بفکر شغل جدیدی افتاد وریاست دانشگاه پهلوی شیراز را برای خود تدارک دید. زیرا میخواست مدتی از کارسیاسی وبرخورد روزانه اش با کهنه رندان چند رو، دورباشد.

      دکتر سیدمهدی پیراسته  که در کابینه علم وزیر کشور بود تعریف میکند که . علم  تا آخرین دقیقه که حسنعلی منصور را شاه به نخست وزیری برگزید از برکناری خودش اطلاع ندشت . وتا دیر وقت شب در جلسه هیئت دولت حاضر بود و به رتق فتق امور میپرداخت  و در کمال قوت قلب عنایات شاهانه را به وزرایش ابلاغ میکرد  زیرا همان روز صبح پادشاه به او گفته بود که تا دوسال دیگر در سمت نخست وزیری باقی خواهد ماند . ولی صبح روز بعد از رادیو شنیدیم که علم مستعفی شده وحسنعلی منصور به نخست وزیری رسیده که برای همه و زرا وحتی خود علم سخت تکان دهنده بود . 

     دکتر علینقی عالیخانی دردیباچه کتاب علم داستان جالبی را نقل میکند  :اگرچه علم این تغییردولت و (نخست وزیری منصور) را باخوشروئی وطنز پذیرفت ، ولی چند باردر یادداشت هایش به این امر اشاره کرده و معلوم است که هرگز ((شاه را از این بابت نبخشیده است )). 

            علم همه ماموریت هائی که شاه به او واگذارکرده بود بخوبی انجام داد، در سختترین شرائط همه مسئولیت هارا بعهده گرفت و خود را سپر بلای شاه کرد .در ماههای واپسین دولت هم موفق شده بود کارهارا بجریان اندازد ورونقی بوجود بیاورد. و خوشبینی نسبی بین مردم فراهم کند .

         در چنان شرائطی علم دلیلی نمیدید که از گود بیرون برود وحاصل جان کندن های خود و همکارانش را به دیگری واگذارکند( آنهم به حسنعلی منصور) از آنجا که علم اورا خوب میشناخت ، نه تنها هیچگونه ارجی بر او نمینهاد ، بلکه سخت از او بیزاربود. بزرگترین ایراد علم به منصورتماس نزدیک او با آمریکائی ها وپشتیبانی بعضی مقامات سفارت امریکا از او بود. اکنون باید دولت رابه فرمان پادشاه خویش که بیش از هرکس برای او اهمیت داشت به دست چنین کسی بسپارد .

      سر انجام حسب خواست شاه قرارشد دولت علم روز17 اسفند1342استعفادهد و همان روز دولت تازه منصور تشکیل بشود .

     شامگاه روز پیش از استعفا علم مانند بیشتر جمعه های دیگربه دیدار خصوصی شاه رفته بود . در پایان شرفیابی، شاه که شام را میهمان (پروفسور جمشید اعلم ) بود . ازعلم که خود اتومبیلش را میراند خواست اورا به آنجا برساند . هنگامیکه به مقصد رسیدند ، شاه از علم میپرسد نظر راستین اودر باره تغییر دولت چیست؟ .علم در پاسخ شعری را که منتسب به لطفعلی خان زند هست میخواند ( با مختصر تغییری)

       شاها ستدی جهانی ازهمچو منی                 دادی  به  مخنثی  نه  مردی نه زنی 

      از گردش  روزگار   معلومم شد                 پیش توچه دف زنی چه شمشیر زنی

     عالیخانی مینویسد : سالها بعد، علم این داستان را برایم تعریف کرد وبعد با خنده گفت  اعلیحضرت همایونی هیچ از این شعر خوششان نیامد .

                                   

                                       حسنعلی منصور ونخست وزیری

           همان روز17  اسفند حسنعلی منصورفرمان نخست وزیریش را دریافت کرد ، روز 19 اسفند  مجلس شورای ملی بدون هیچ بحث وگفتگوی طولانی در باره برنامه های منصور به او رای اعتماد داد ، اما، در مجلس سنا با همه دقتی که شده بودتنی چند بر خلاف میل مقامات  شروع به ایرادگیری هائی نمودند،از آن جمله (فتح اله فرود – سیدجلال تهرانی – محمد علی ممتاز – دکتر غلامعلی رعدی آذرخشی ).

        محمدعلی ممتار ( قاضی خوش سابقه وخوش نام )  منصور را نخست وزیری سالوس ریاکار و دروغگو خواند .  سید جلال تهرانی هنگامی که منصور ضمن دفاع از خودش خواست از جمله مشهور مستوفی الممالک استفاده کند وبگوید (( من نه آجیل میگیرم و نه آجیل میدهم ))ناگهان فریاد برداشت که « پسر فضولی موقوف » تو که مستوفی نیستی .فتح اله فرود  از سخنان (هویدا) که بعنوان وزیر دا رائی معرفی شده بود ، عصبانی گردید .از جای برخاست ورفت جلوی تریبون وسیلی محکمی به صورت هویدا زد وبا او گلاویز شد.

         دولت  وپادشاه البته از این رفتار سناتورها سخت عصبی ورنجیده خاطر شدند . در عین حال هم نمیتوانستند کاری انجام بدهند .باین جهت پادشاه نام آنها را در لیست سیاه ثبت کرد ،هنگامیکه دوره سنا به پایان رسید .هر چهارتن آنها خانه نشین شدند .

         

        دوروز بعد هم مجلس سنابا اکثریت نسبی به منصور رای اعتمادداد زیرا پیران قوم از نخست وزیرشدن منصور راضی نبودند ،ولی او منتخب شاه بود.!!

       منصور روز اول بهمن 43 جلوی مجلس شورا با گلوله تروریستی بنام (محمدبخارائی عضو گروه فدائیان اسلام ) از پای در آمد .  حدود یازده ماه نخست وزیر بود. روزی که ترورشد ، بعقیده بسیاری از تحلیلگران  عملا پایه های فروپاشی رژیم  گذاشته شده بود، 

                                         اقدامات دوران نخست وزیری منصور

       در دوران نخست وزیری منصوراقداماتی صورت گرفت که موجب نارضائی (انگلستان و پاره ای دولت های اروپائی وهمچنین بعضی ازدولت های تند رو) فراهم آمد .که موجب تیرگی های بسیاری در سرنوشت ایران ورژیم پادشاه با انگلستان گردید  .

        1 – کنفرانس  جهانی (کافه آ) اطاق بازرگانی بین المللی وسمینار بانکداران آسیائی به منظور توسعه تجارت وسرمایه گذاری اموربانکی کشور های آسیا وخاور دور در فروردین ماه 1343 در تهران گشایش یافت . که اگر این اقدام بصورت صحیحی پای میگرفت امور بانک داری وگردش پول عملا از اروپا به بعضی کشور های آسیائی انتقال مییافت وتمرکزسیستم بازرگانی در اروپا ویژه (لندن) بهم میخورد  .

        2 – سه کشور (ایران – پاکستان – ترکیه ) جهت تامین  وبرقراری همکاری منطقه ای در زمینه های مختلف در تاریخ 12 تیرماه 43 تصمیماتی اتخاذ کردند  سران سه کشور در استانبول اعلامیه ای در پایان مذاکرات خود انتشار دادندکه بدون تردید آنها رااز جهت اقتصادی بسوی امریکا سوق  میداد . 

        3 –حوادث بین المللی واتخاذ سیاست خارجی در دولتهای (دکتر اقبال وعلم) از جمله افزایش مستشاران  آمریکائی در ایران  وگسترش روابط ایران با دولت اسرائیل ، مساله اعطای مصونیت قضائی به نظامیان آمریکائی از مسائل ومشکلات لاینحل دولت ها بود. که در اصل خوش آیند مقامات اروپائی نبود . زیرا این اقدام روابط اقتصادی ونظامی آمریکا وایران را تثبیت میکرد. و طبیعتا از جهت روش سیاسی دیگر اروپائی ها نمیتوانستند نقشی داشته باشند و در این مورد بخصوص شوروی ها سخت برآشفته شدند وبه پرخاشگری و ستیزه جوئی با ایران پرداختند .که مسلما پیامدهای سختی را  در داخل ایران بوجود میاورد 

            در دوره نخست وزیری علم (مصونیت قضائی نظامیان آمریکائی ها )  با تصویبنامه دولت صورت عملی بخود گرفت  . چون در دوران فترت و نبودن مجلسین دولت میتوانست کارهایش را با تصویبنامه دولتی  و تائید پادشاه  ،بصورت قانون در آورد .  وبعد که مجلسین افتتاح میگردید  برای تصویب به مجلس داده میشد .      

       دردولت منصوراین تصویب نامه ابتدا در مجلس سناو بعد هم در مجلس شورا (البته با اشکال ومخالفت بسیاری از نمایندگان وسناتورها)به تصویب رسید .که پی آمد بسیار وخیمی را باخود همراه آورد وموجب واکنش شدید (مخالفان ملی – مذهبی – چپ – گروهی از بازار- حوزه علمیه) گردید که توانست دست مایه زیر بنائی مخالفت با رژیم پادشاهی قرار بگیرد.  

       4 –   دولت منصور با بحران تب نفت روبروشد، وناگزیر از تغییر شرائط فروش و واگذاری نفت به شرکتهای خارجی گردید . بزرگترین مزایده نفتی جهان مربوط به بخش یک نفتی ایران در آبهای خلیج فارس در آذرماه 43پایان یافت  وشرکتهای برنده برای عقد قرارداد با شرکت ملی نفت ایران وارد مذاکره شدند  (دربین برندگان مزایده از شرکت های انگلیسی نامی نبود )

       

                       

     

   

   

   

  

       

    

        

       

                 

     

      

 

     

       

      

  

  

           

     

                      

PAGE  

PAGE  23

Shah 5

شاه 5

                               سرنوشت رژیم بعد از ترور منصورو حضور هویدا

      بیش از صد کتاب در باره نحوه  رفتن خمینی به تبعید نوشته شده ، و همه شماخوانندگان این کتاب میدانید که چه اتفاقی افتاده ، از این جهت اصلا قصد ندارم در این زمینه سخنی گفته باشم .   بلکه آنچه     مورد نظر وتوجه این قلم در انتشار این کتاب هست ، آنکه چرا وچگونه وسائل فروریزی رژیم  پادشاه در اوج اقتدارش  فراهم آمد  وچه عواملی باعث شد که  خمینی   به  آسانی عنان یک کشور بزرگ وبا فرهنگی را  در اختیار بگیرد وملتی را از روند  پیشبرد  اهدافش  بسوی یک زندگی آرام ومترقی  باز دارد. وترور منصور چه تاثیری در ایجاد آن سرنوشت داشت .

     برای دسترسی به این مفاهیم میباید چند اصل مهم را مورد مداقه وبررسی قرار دهیم تا از مجموعه وامتزاج آن اصول، چرائی وچگونگی فروپاشی  را دریابیم .

دولت هویدا و روند اقدامات اودر تغییر سیستم فکری مردم 

روش پادشاه دربرخورد با رجال اعم از لشگری و کشوری 

بی اعتمادی تدریجی مردم به سیستم موجود 

قدرت یافتن مخالفین شاه (در دوران هویدا) وآثار مخرب آن 

کج اندیشی ویکسو نگری مقامات امنیتی ودورماندن شاه از حقایق 

برداشت سودجویانه کشورهای اروپائی وامریکا 

     

 اگرفرض کنیم که کشور حالتی عادی  داشت ، و بحران سیاسی  هم آن را فرا  نگرفته بود ، و  پاد شاه هم علاقمند  به قدرت فردی وحاکمیت مطلقه بود،  مع الوصف (هویدا)  آنچنان شخصیتی نبودکه به نخست وزیری برسد . زیرا نه از جهت کاریر سیاسی بین رجال درجه اول ایران قرارداشت .  نه  بین  مقامات   وسیاستمداران کشور های  بزرگ دارای زمینه نخست وزیرشدن در ایران بود . نه سابقه خدمات دولتی او چنین اجازه ای را میداد ، ونه اصولا جزء دوستان شاه  ویا در رده رجال شناخته شده درباری بود که گفته شود شاه اورا آزموده بود !! .

         انتخاب نخست وزیر( بدون داشتن کاریرلازم) وبدون برجستگی خدمات از هنگامی شروع شد که پادشاه خود را مجاز ومختار ومطلق العنان در امور مملکت دانست . وبه عنوان قیم مردم وبدون استمزاج ازمجلسین شورا وسنا. ویا خواستن نظرات  پیران  قوم . ویا مشاورینی امین .یکسره روی بسوی آمریکائی ها نمود وبه پشت گرمی  وخواست آنها نخست وزیر را تعیین کرد که از« دکتر امینی» شروع شد وبعدهم حسنعلی منصور راانتخاب فرمودند. 

         نخست وزیر( منصور)که شایع بود مورد توجه مقامات آمریکا است وآنروز ها (سیاست غالب) در اندیشه واعمال پادشاه هم (سیاست و روش آمریکائی ها بود )باین سبب  کوشش داشت تا با انتصاب او به نخست وزیری درجهت ایجادحسن رابطه با امریکا گام های بلندی بردارد، تا شاید ازپاره ای تعرضات پنهان و پیدای  انگلستان و شوروی در امان بماند. 

         منصور که کوشش داشت با ایجاد منابع مختلف درآمد،  زمینه سازی های لازم رادر پیشبرد مسائل اقتصادی بعمل آورد. بدون توجه به پاره ای سیاست های استعمارگران ومتجاوزین دست به اقداماتی زد که خوش آیند بسیاری از اروپائی ها وهمچنین  مخالفین( دست راست وچپ) داخلی نبود  بویژه( مذهبیون) حضور منصوررا مخل پیشبرد اهداف خود میدانستند. بدین لحاظ با یک برنامه ریزی دقیق  وسط روز در جلوی مجلس شوراملی که کاملا زیر (کنترل مقامات انتظامی وامنیتی) قرارداشت  مورد اصابت گلوله یک تروریست مخالف رژیم قرار گرفت واز پای در افتا د  ، و با این اقدام غیر منتظره کشور در یک هیجان هیستریک فرورفت .  

عاقلانه ترین راه آن بود که، بلادرنگ یک شخصیت شناخته شده جهانی ویک سیاست مدار روشن بین  وقوی که مورد اعتقاد واعتماد اکثریت مردم ورجال سیاست هست و( بین مخالفین وموافقین در داخل ایران وجاهت لازم را دارا است) زمام امور را در دست بگیرد ، تا بتواند کشور را از بحران نجات  داده و به مردم حیرت زده آرامش ببخشد . و مخالفین را بسوی نیات پاک پادشاه جلب نماید .

         اما.(ناگهان مردی بدون کاریر سیاسی – ناشناس بین سیاست مداران ورجال بلند پایه  – و کاملا بی تجربه ) را پادشاه بعنوان نخست وزیر دوران بحران انتخاب مینماید  و«عجیب آنست» که سیزده سال هم بر کرسی صدارت تکیه میزند . و حضور بلند مدت او  در آن سمت  نشان از دو امر خاص دارد. که در پنهان وپیدا مورد بحث وگفتگوی بسیاری قرار گرفت.

     اول – آنکه نشان داده میشد پادشاه از اقدامات اوکاملا  راضی است   واورا( بهترین میدانسته ). 

     دوم-  آنکه  فشار یک کشور خارجی مسلط بر پادشاه مانع از تعویض او میگردیده . چنانکه تاوقتی (( بحران همه گیر شد))  پادشاه  اورابرسرکار نگاهداشت  .

        بر اساس نوشتارهای مختلف ، (هویدا)  خودش روز پیش از انتصاب به  نخست وزیری   برای  دوستانش  مثل ( چوبک – مهدی سمیعی – مازندی) بصراحت گفته بود .اصلا او آمادگی پذیرفتن  تصدی چنین  سمتی را  نداشته  . وبه همین سبب از آنها کمک میخواسته که چگونه برخودش مسلط بشود ومیپرسد که چه رفتاری با پادشاه داشته باشد ( و همه دوستانش اورا از پذیرش پست نخست وزیری در آن برهه از زمان  منع میکنند) .

       مازندی در کتاب ایران ابرقدرت قرن مینویسد : وقتی هویدا را پریشان وعاجز از پاسخگوئی به پادشاه دیدم، به او چند گیلاس مشروب قوی خوراندم تا شاید روحیه اش را تقویت نماید  ، وپس از مذاکراتی که با او کردم مصمم شد که برود  وبه پادشاه بگوید که قادر به قبول سمت نخست وزیری نیست . ولی او چنان از خود بیخود بود که پادشاه بجای او و  برای او تصمیم  گرفت . وصبح روز بعد خبر نخست وزیر شدن اواز خبرگزاری ها پخش شد. و طولانی ترین دوران نخست وزیری را دردوران پهلوی ها گذراند .

     بسیاری از نویسندگان و منقدین وقتی در احوال هویدا بررسی مینمایند ، اورا مردی فیلسوف – باسواد – زبان دان – مردم دوست معرفی میکنند .که از نظر شخصی بسیارقابل احترام بوده ، ولی هیچکدام از کارشناسان در باره میزان کارآئی و درک وفهم سیاسی ونحوه کاربرد اودرباره امورکشور داریش سخنی نمیگویند.  که  بعنوان یک  نخست وزیر در آن روزگار بحرانی  نیاز به تجربه و تبحر و کاردانی هم داشته است  یا خیر؟. 

    بلکه غالب نویسندگان اروپائی وبعضی سیاستمداران از این جهت هویدا را موردسرزنش قرار میدهند که خود را رئیس دفتر پادشاه وفرمانبر ومجری اوامر ایشان معرفی میکرده .و دست بسته و چشم و گوش بسته خود و کابینه اش را در اختیار پادشاه میگذارد . ودر بسیاری محافل ومجالس رسمی عنوان میکرده که ما در ایران فقط یک (شخصیت بارز  ویا فرمانده داریم ) وبقیه اعم از دولت مردان – کابینه – نمایندگان مجلس شورا – وسناتورها  فرمانبر شخص پادشاه هستیم . که کارشناسان بسیار نوشتند وگفتند همین سخن همچون تیری بود که بر جقه سلطنت ایران رهامیشد .

     تقریبا تمام نویسندگان و کارشناسان  (داخلی وخارجی)بر این عقیده هستند که : هویدا بقدری برای احراز مقام نخست وزیری کوچک و نامناسب بنظر میرسید که از همان روز نخست مردم اورا بعنوان یک (( محلل) تلقی مینمودند  وانتظار داشتند در همان دوماه اول او راشاه تغییر دهد .زیرا داشتن یک پیشخدمت ویا منشی ویا رئیس دفتر مطیع هر صاحب مقامی را از جهت انجام امور شخصی اش آسوده خاطر مینماید .  ولی داشتن یک نخست وزیر کاردان وسیاستمداربرای پیشبرد اهداف کشور آنهم در آن موقع بحرانی . بکلی با آسوده بودن از انجام فرائض شخصی متمایز است . ولی هیهات !!!

      وپادشاه هم در روز معرفی هویدا به خبرنگاران میفرمایند (( فعلا هویدا را به سمت نخست وزیر تعیین میکنیم تادر فرصت لازم شخصیت شناخته شده ومبرزی را جانشین ایشان بنمائیم )) اما همانگونه که اشاره شد یا پاد شاه در وجود هویداشخصیت ایدال خود را یافت و دلیلی برای تغییر او ندید. یا تحت فشار سیاست های خارجی نتوانست اورا با شخصیت دیگری تعویض نماید .

        دوران طولانی نخست وزیری هویدا ، دوران حکومت مطلقه شاه بر کشوربود.  هویدا از اینکه خود را آلتی بی اراده و مجری منویات شاه معرفی کند ابا نداشت  وبا همین شگرد کسانی که قصد انتقاد از اعمال وسیاست های اورا داشتند خلع سلاح میکرد. هویدا بدون اجازه شاه و کسب موافقت در هیچ موردی گامی بر نمیداشت.  واصولا بخود اجازه کوچکترین مداخله ای را نمیداد،

       وزرا خارجه خود را منشی شاه میدانستند و کلیه مسائل وزارت خارجه را مستقیما به شاه گزارش میکردند و دستورات وفرامین شاه راهم مستقیما به مراجع وزارت خارجه ابلاغ مینمودند واصولا هیئت دولت ازچگونگی امری در وزارت خارجه اطلاعی نمییافتند 

       در مورد نیروهای مسلح هم  وزیر جنگ ویا رئیس ستاد آرتش بر اساس وظائف محوله گزارش هایشان را مستقیما بعرض پادشاه میرساندند .و دستورات لازم را دریافت میکردند .

       در امور نفت – مسائل اوپک – قراردادهای خرید اسلحه- یا هواپیما – و همچنین امور امنیتی وانتظامی هم مسئولان مستقیما مراتب را گزارش و از پادشاه دستور میگرفتند 

        امور اقتصاد کشور هم باوجود انکه ظاهرا یک شورایعالی اقتصاد وجود داشت ولی چون همیشه در حضور پادشاه تشکیل میشد  .سخن آخر را اعلیحضرت بیان میفرمودند بدون آنکه هیچ یک از حاضران جرئت کنند در آن باره حرفی بزنند یعنی عملا نظرات پادشاه بصورت مصوبه شورای عالی اقتصاد مورد عمل قرار میگرفت 

       در موارد دیگر هم بطورکلی اول هویدا گزارش لازم را بعرض میرساند وپس از اخذ موافقت پادشاه اقدام مینمود . همین امر موجب شده بود که سایر وزرا هم شخصا به دربار مراجعه میکردند وبا دستبوسی وچاپلوسی که خوش آیند شاه بود  مسائل وزارت خانه هایشان را بعرض میرساندند . وچه بسا که هویدا بسیاری از امور کشوری را از طریق درج در روزنامه ها مطلع میگردید . در نتیجه بتدریج هر وزیری که میتوانست رابطه اش را با شاه و دربار حفظ کند نظر وسیاست شخصی اش را اعمال میکرد  وهمین امر موجب شد که دیگریک(( سیستم منظم و قانونمندی ))برامور جاری کشور حاکم نبود،  چون تمام تصمیمات در هر زمینه ای با سلیقه وزیر مسئول ونظرو تصمیم در، دفتر  پادشاه صورت میپذیرفت ،و (( بسته به این امر بود که آن وزیرگزارشش را با چه لحنی ودر چه موقعی بعرض برساند )) . ویا شخص شاه آنروز در چه حال وهوائی بود.

     بزرگترین اشکال آن بود  : مرجع  مسئول دیگری هم که بتواند خوب وبد امر را بسنجد و موارد تشخیصش را بدون مداهنه ورودربایستی  بعرض برساند  وجود نداشت. به این جهت شیرازه امور ازهم بتدریج میگسیخت وبه اصطلاح هرقدرتمداری ساز خودش را میزد ، وچون پادشاه معتقد به حضور یک آرتش قدرتمند و .یک دستگاه امنیتی قادر ومسلط بود ، کلیه  نارسائی هارا هم میخواستند از طریق دستگاههای امنیتی وبر اساس سبک وسلیقه( روسای سازمان امنیت واطلاعات کشور ویا دفتر ویژه)  برطرف کنند. زیرا پادشاه به هیچ وجه  اعتقاد نداشت که  در دستگاههای قانون گذاری ویا اجرائی کشوریک مرجع صاحب صلاحیتی بوجود بیاید ، تا اشخاص یا سازمانهای متضرر از تصمیمات فردی بتوانند بمنظور احقاق حق به آن دستگاه متوسل بشوند. و وقتی این نقیصه بزرگ را بعضی ها توانستند بعرض برسانند ( پادشاه قانع شد) که بجای ایجاد یک دستگاه قضائی قوی  وقانون مدار، یک تشکیلاتی را بنام (بازرسی شاهنشاهی ) زیر نظر رئیس دفتر مخصوص  بوجود بیاورد. که همگان میدانند نه کار آمد بود ونه میتوانست دردهای واقعی را تسکین دهد . نه هرکس میتوانست به آن دفتر مراجعه نماید . در نتیجه چنین عملکردفردی وشخصی (( بتدریج سیستم در وجود پادشاه ادغام شد ))

    گزارش محرمانه 653NSA دربایگانی مسائل ایران در اداره بررسی ها وتحقیق و مطالعات محرمانه دولت امریکا درباره «استعداد ایران وکیفیت امور سیاسی »:  هویدا در زمان نخست وزیری فقط در محدوده اطاق نخست وزیری استقلال داشت ( صندلی گردون – انواع پیپ ها- دوستانی که سرنهار باهم شوخی کنند ) واو عملا با این روش و قبول فرمان شاه  موقعیت شغلی وآینده نخست وزیر را بحد اعلا پائین آورد و متزلزل نمود.

           سرانتونی پارسونزسفیر انگلستان در ایران در کتاب غرور وسقوط مینویسد : هویدا دوست من بود و من بدون احساس شرمساری اورا تحسین میکنم (( او مردی خوش مشرب – شوخ طبع – مطلع وباسواد)بود  در عین حال شکاک و سوفسطائی بنظر میرسید . نسبت به همکارانش خیلی با گذشت بود

          البته همه وزرا ومقامات میدانستند که موقعیتشان بسته به اراده شاه است و هر لحظه که شاه بخواهد  میتواند بدون هرمقدمه ای با یک تصمیم ناگهانی آنها را از کار برکنارو خانه نشین نماید. به همین جهت در چنین محیط ( آکنده از ترس وعدم اطمینان ) شخصیت واعتماد بنفس آنها  بکلی محوو زائل میگردید . همه میکوشیدند سخنی به زبان نیاورند که خوش آیند شاه نباشد . موقع ورود به دفتر شاه ویا خروج از آن تا کمر خم میشدند ودست شاه را میبوسیدند .تا آینده شان را تضمین کنند .

         سرانتونی پارسونز مینویسد :رژیم پهلوی بر دو بنیاد اصلی قدرت استوار بود که عبارت بودند « از نیروهای مسلح  و سازمان اطلاعات وامنیت کشور » . 

         نیروهای مسلح یک طبقه ممتازه جامعه را تشکیل میدادند . آنها غرق در تفرعن و تبختر بودند وسعی میشد که از غیر نظامی ها کاملا جدا زندگی کنند .

        ساواک ، که مطبوعات غرب در اواسط دهه 70 دیوی از آن ساخته بودند .در دوران نصیری به یک رشته اعمال خشونت آمیز وحشیانه  وایجاد مزاحمت های بیمورد برای طبقات مختلف پرداخت . روش ساواک مبتنی بر ارعاب بود . 

          نفرت از اعمال ساواک بیشتر در میان طبقه تحصیل کرده و دانشجویان دانشگاه دیده میشد  وحتی در بازدید های سفرای خارجی از دانشگاهها حضور ساواک کاملا احساس میگردید . ودر موقع برخورد با دانشجویان واساتید  نفرت وانزجار و همچنین عدم رضایت آنها از سیستم کاملا مشهود بود .

          در هر برخوردی میدیدیم و میشنیدیم که جوانان با صراحت از اوضاع انتقاد میکنند . شنیدن مطالبی خلاف رای و نظر پادشاه  ودولت از زبان حتی وزراء وصاحبان صنایع (البته درگوشی)  بدون واهمه  وملاحظه بسیار رایج شده بود 

          دوران حکومت سیزده ساله هویدا،دوران بزرگترین فرصت ها برای پیشرفت  و ترقی ایران بود، آمریکا به علت گرفتاری در جنگ ویتنام  وعوارض ناشی از ان  مداخلات خود را در ایران وسایرنقاط جهان  به حداقل رسانده بود ، انگلستان از خلیج فارس خارج شده و دست ایران را در این منطقه باز گذاشته بود  و دولت شوروی نیز حزب توده  وعوامل پیشین خود را در ایران رهاکرده وبه توسعه  روابط اقتصادی  با ایران  ونفوذ در این کشور از طریق مشارکت در احداث کارخانه ذوب اهن یا ماشین سازی بسنده کرده بود .  علاوه بر این ، شرایطی که بعد از چهارمین جنگ اعراب  واسرائیل در اکتبر 1973 در جهان پیش آمده، به کشور های صادر کننده نفت امکان داد که بهای نفت صادراتی خود را در عرض سه ماه چهاربرابر کنند . 

          ایران قادربود با برنامه ریزی صحیح اقتصادی ،  به یکی از پیشرفته ترین کشور های جهان تبدیل گردد. اما متاسفانه سیستم طوری بود که نه تنها ایران نتوانست به نحو شایسته ای از این مقدورات فوق العاده استفاده نماید . بلکه با ایجا د تورم ، اسراف وتبذیر، وفساد مالی ( انتظام امور از هم پاشید ) ودلارهای نفتی که میتوانست  موجبات رفاه وآسایش ملتی را فراهم آورد . موجب نارضائی ها وعصیان گردید. وبنیان نفاق واختلاف را کاشت بگونه ایکه عاقبت رشته ها ازهم گسیخت .

          

      ژیسکاردستن رئیس جمهور اسبق فرانسه  در کتاب «قدرت وزندگی »خاطرات یک رئیس جمهور در بخش ایران ( ترجمه محمود طلوعی )نوشته است :      وقتی اوپک قیمت نفت را یکباره چهاربرابر اعلام کرد . من برای آنکه هشداری به پادشاه ایران بدهم خواستار ملاقات با او شدم ، شاه در سن موریتس بود، ودر پاسخ دعوت من از آمدن به پاریس عذر خواست .تصمیم گرفتم برای مذاکره با شاه در مورد سیر صعودی نفت شخصا به سن موریتس بروم . تشریفات معموله را کنار گذاردم . در برخورد با شاه  وصرف نهار با ایشان به موضوع اصلی پرداختم :

           شاه طرفدار افزایش قیمت نفت است  ونمایندگان او در سازمان کشور های صادر کننده نفت «اوپک»از این تز دفاع میکنند . من صحبت خود را با طرح این موضوع  آغاز میکنم و (هشدارمیدهم)که بهای نفت هم اکنون خیلی بالاست .افزایش قیمت ناگهانی همه کشور های صنعتی را دچار بحران کرده است . این کشور ها با شما منافع مشترک دارند  وبعضی متحد شماهستند .البته تجدید نظری در قیمت نفت لازم بود، ومنهم مخالف آن نیستم ، ولی شنیده ام که شما میخواهید از این هم فراتر بروید . بحرانی که بر اثرافزایش مجدد قیمت  های نفت بوجود میآید ( تکان های سیاسی شدیدی در کشورهای اروپای غربی بوجود خواهد آورد ). آیا تصور میکنید این امر با منافع  واقعی ایران مطابقت دارد ؟!!

        شاه در پاسخ من گفت : کشور های صنعتی باخرید نفت ما به قیمت تقریبا هیچ ، سالیان دراز منابع مارا به غارت برده اند ، حالا ما توانسته ایم  این وضع را دگرگون کنیم  وآنچه کرده ایم جز عدالت  چیزی نبوده .  اگر شما مسیر قیمت نفت را در یک دوره طولانی با نرخ تورم جهانی مقایسه کنید ، متوجه خواهید شد که شما هنوز هم نفت را به قیمتی ارزانتر از سال 1960خریداری میکنید .

        شاه سپس به اتکاء آمار وارقام به تجزیه و تحلیل نظریات خود پرداخت . من در پاسخ گفتم ( ممکن است نظر شما از جهت آماری درست باشد)  ولی آن یک تحول تدریجی بوده ، اما شما یکباره میخواهید آنرا جبران کنید .واین کار موجب برهم خوردن موازنه پرداخت های کشورهای وارد کننده نفت میشود .(( از طرف دیگر انباشته شدن ثروتی که به طرف کشورهای صادرکننده نفت سرازیر میگردد.باعث تورم خواهدشد))

         شاه ادامه داد ،ما به این پول احتیاج داریم ،طولانی ترین مرز ما با کشور شوروی است. ( من)برای دفاع از این مرزها نمیتوانم روی به هیچکس بیاورم . امریکائیها میگویند اگر خطر متوجه کشورما بشود بما کمک خواهند کرد .اما من باور نمیکنم ، آنها بخاطر ما از خطر جنگ اتمی استقبال کنند . (من) میخواهم ایران را به سومین قدرت  نظامی جهان تبدیل کنم .

          ژیسکاردستن مینویسد:من به زحمت میتوانم آنچه را که میشنوم باورکنم، چهره شاه هنگام بیان این مطلب برآشفته است .و در میان حیرت من همچنان ادامه میدهد که ، این مطلب ممکن است موجب شگفتی شما باشد ، ولی ایران میتواند سومین  قدرت  نظامی جهان بشود !!  ما میتوانیم بهترین  هواپیماهای آمریکائی را بخریم  که کیفیت  خیلی بالاتری نسبت به هواپیماهای شوروی دارند . (( سپس شاه انواع هواپیما هارا برای من شماره میکند ))وادامه میدهد .برای نیروی زمینی ، ما تانک و توپخانه  وادوات زرهی خود را از هرجا که بهترین آنها را تولید میکنند  خریداری خواهیم کرد . ( من) حاضرم از شما این خرید را بکنم . وبالاخره ما باید برای صنایع خودمان پول داشته باشیم . شما از برنامه های ما اطلاع دارید. صنایع نفتی که امر واضحی است . ولی علاوه بر آن ما باید صنایع فلزی  وتولید کود شیمیائی  را توسعه بدهیم و همچنین « صنایع اتمی »که پس از نفت انرژی مورد نیاز مارا تامین کند .

             من منفجر میشوم  ومیگویم اعلیحضرتا شما دارید (( مقدمات یک انقلاب )) را فراهم میکنید اکثریت مردم ایران هنوز در روستاها زندگی میکند ، شما نمیتوانید جمعیت این کشور را در یک نسل  از شرائط دهقانی به کارگر متخصص صنعتی تبدیل کنید  ویا از نظامیان  وافسران  جزءخودتان یک آرتش پیچیده مدرن بسازید . این غیر ممکن است . شما برای این کار به زمان احتیاج دارید .

             حداقل دویا سه نسل باید بگذرد تا این برنامه ها عملی بشود . اگر شما بخواهید این حرکت را با شتاب انجام بدهید ((موجبات یک انقلاب را فراهم میکنید ))

             من ضمن صحبت خود  دوبار واژه ( انقلاب) را تکرارکردم ، شاه نه قط از شنیدن آن واژه تند  وبارسنگین آن ،بلکه  از طرز بیان من تکان خورد . شاید او پیش خود چنین میاندیشید که چگونه این مقام یک کشور دوست ، که تجارب کمتری در کار حکومت دارد به خود اجازه میدهد در باره اعمال او قضاوت نماید ،…… چیزی در درون شاه میگذرد  وبعد از اندکی تامل  آرام تر سخن میگوید :

            شاه میگوید . من وقت زیادی ندارم . زیرا مدت زیادی در قدرت نخواهم ماند .در نظردارم تا هشت سال دیگر از کار کناره گیری کنم . در آنموقع من بیش از شصت سال خواهم داشت .ترجیح میدهم زودتر از سلطنت دست بردارم ، ولی پسر من هنوز خیلی جوان است . من باید سعی کنم که او آماده بشود .او در آغاز سلطنت با مشکلات زیادی مواجه خواهد شد .

             دیگر مطلبی برای گفتگو در این زمینه وجود نداشت . من مشکل مبارزه شاه را با زمان درک میکردم ، ولی تغییر وتحول زندگی یک ملت را نمیتوان بر اساس تقویم مقتضیات شخصی تنظیم کرد . ومن مطمئنم آنچه را شاه میخواهدانجام دهدامری غیر عملی است .ولی از لحن کلام او و جوی که در اطراف خود بوجود آورده پیداست .این اندیشه خطرناک در ذهن او جای گرفته  وآنچه غیر واقعی است بر واقعیات چیره شده است ….  

 

                                      دوران تنهائی وخودکامگی شاه

    هنگامیکه پادشاه (امیر اسدله علم )را به نخست وزیری منصوب نمود،در واقع دست به سنت شکنی زد وحریم موازین قانون را اعم از (( نوشته ها ویا نانوشته ها))  بین خود ومجلس شورای ملی ومردم شکست وبا این اقدام خود را از مراعات حقوق و تمایلات عامه خلاص کرد  واین سرآمد یک سلسله اقداماتی بود که بعد ها موجب بروز اختلافات خفته و در گلو مانده بین شاه وملت ایران گردید .

    تا آنروزها شاه خود واختیاراتش را در گرو قوانین و مقررات قانون اساسی وروند مشروطیت و رعایت اعتدال در حاکمیت قرارداده بود ، ولی با انتصاب علم وتعطیل بودن مجالس وپیشبرد اهداف و خواسته های (( شاه ودولت )) در پناه صدور تصویب نامه دولتی ،دیگر حاکمیت یکسویه شد وشاه در پناه سیستمی که با حضور ساواک وآرتش بتدریج در کشور جای خود را باز میکرد . فارغ از هر دغدغه ای به آنچه که خود تصور مینمود صحیح است پرداخت . وچون از آن تاریخ بتدریج از مردم دور میشد ودر حصار همان چند تن چاپلوسانی قرار میگرفت که اورا خدایگان میخواندند وبا دست بوسی وتا کمر خم شدن مقابل شاه  اورا عادت دادند به شنیدن ( نادرستها وناصحیح ها)  . شاه دیگر تصورش آن بود که آنچه میکند وفرمان میدهد کاملترین  وصحیح ترین است . 

    متاسفانه بجای آنکه ترور منصور، ایشان را از آن بیخبری بیرون بیاورد،و <به یک بررسی وتحقیق همه جانبه ای وسیله مشاورینی امین دست بزند تا بداند وبفهمد که واقعا در کشور چه میگذرد> و مخالفین چه کسانی هستند وچگونه میاندیشند ، علاوه از آنکه (رجال دلسوز وفهیم وکاردان ) از اطرافش پراکنده شدند ، شخصا هم در وضعی قرارداشت که تصور میکرد نیازی به شنیدن نصایح ویا تذکرات صاحبان تجربه و خردگرا ندارد . بالاخره هم در یک نیمه شب دست به اقدامی زد که فقط نفس خویش را راضی نماید . یعنی صرفا برای ارضا تمایلات خویش (( امیر عباس هویدا ) رابه عنوان نخست وزیر معرفی کرد . وبا این اقدام :

         1 – به چاپلوسان ومتملقین  وبه به و چه چه گویان فرصت داد تا هرچه بیشتر راه قدرتمداری شاه را هموارکنند تا خود در پناه آن صاحب مقام گردند 

         2 – گروه عظیمی از سیاستمداران سالخورده را در تحیر و تعجب وسرخوردگی فروبرد وعملا آنها را خانه نشین و گوشه گیرکرد که تا آخرین روزهای بحران همچنان در انزوا بسربردند .

        عباس میلانی در کتاب ابوالهول پارسی در صفحه 178 وهمچنین در بخش مستندات صفحه 366 زیر فراز 28 طی مصاحبه هائی مینویسد  :

        هویدا در حضور پادشاه اعلام مینماید که «جرئت و خمیره » نخست وزیرشدن را ندارد،اما، پادشاه در پاسخ به هویدا چنین فرموده بودند :

         این امور اصلا اهمیت ندارد .زیرا وقتی ما اراده کنیم ، هرکسی را بخواهیم به سمت نخست وزیر بر میگزینیم  پس(( این ماهستیم که در باره کلیه امور تصمیم میگیریم ))

         این سخنان بمنظور آماده کردن روحیه هویدا وقوت قلب دادن به او و نیز قسمتی هم باور خود پادشاه هست از  قدرت فرضی در جهت  تغییراتی که از متمم قانون اساسی  بدست آورده بود حاکمیت و آمریت فقط از آن پادشاه خواهد بود .   و هویدا  در چنان وضع بحرانی، نخستین درس نخست وزیری را فراگرفت . و پذیرفت  که اورئیس دولتی است بی اراده و بیقدرت و تمرکز در اختیارپادشاه قرارخواهد داشت و حاکمیت  نیز وسیله شاه اعمال میشود  و او و دولتش فقط مجری فرامین هستند .وبا این احساس مدتی طولانی به صندلی نخست وزیری « بدون مسئولیت» تکیه زد .

         علم در کتاب یادداشت هایش مینویسد : هویدا نخست وزیری بود  خواجه – دائم الخمر- بی لیاقت – سرهم بند کن – ونادرست وچاپلوس که غالب گزارش هایش رنگ دروغ وتزویر داشت  وشاه را فریب میداد.

         دکتر عزت اله همایونفر که خودسالها معاون نخست وزیر بود مینویسد هویدا اصلا عادت نداشت خود را در گیر قضایای غامض واساسی کشور بکند . او کوشش میکرد هر گرفتاری را از دید پادشاه ومردم بپوشاند .به همین سبب روی هر سوراخی که پیدا میشد مقداری پنبه میگذاشت وآنرا رنگ میکرد . وهمین امر موجب شد که عاقبت عفونت و فساد دامنگیر شد و بحران سراسر کشورراگرفت .

         اردشیر زاهدی که در دوران هویدا مدتی وزیر خارجه بود وبعد هم به سفارت ایران در امریکا منصوب شد، بارها نوشته است که او و چندتن از زعما ورجال به پادشاه تذکرداده بودند که هویدا کشور را به فساد و تباهی کشیده  نه تنها باید اورا تغییر داد بلکه لازمست به محاکمه کشیده شود . ولی پادشاه شخصا از هویدا حمایت میکرد .

        والاحضرت اشرف در کتاب آئینه  مینویسد  پس از پنج سال که هویدا نخست وزیر بود آثار فساد و درهمریختگی در همه عرصه ها پیداشده بود . وبارها به برادرم این موارد را تذکر دادم . ولی اعلیحضرت شخصا هویدارا بعلت فرمانبریش میپسندید .

       در کتاب قله های قدرت در دودهه پایانی دودمان پهلوی میخوانید،  پادشاه ودربار که جاده خود محوری را هموارکرده بودند، عملا از هرگونه عدم تمرکز پرهیز میکردند ، کشور دیگر در چاه دیوانسالاری سرنگون شده بود ، و جز چند تن بله قربان گوی گوش بفرمان ،هیچکس نمیتوانست از دروازه های بسته دربار شاهنشاهی به درون برود (( در نتیجه صاحبان اندیشه ورای یا خانه نشین شدند ویا به خارج ار کشور کوچ کردند واز دور پادشاه رانده شدند )) وپادشاه منابع راستین و حقیقت جوی خویش را از دست داد . دیگر از آنچه در کشور میگذشت بگونه صحیح و واقعی مطلع نمیگردید . بلکه فقط گزارش هائی را پادشاه میخواند که خواست همان چاپلوسان دست اندرکار بودند . بدین سبب پیوسته تصور میکرد که همگان از اقدامات انجام یافته راضی و خوشحال هستند . و هیچکس مخالفت جدی با اقدامات دولت وپادشاه ندارد .

     محمد حسنین هیکل در کتاب «ایران بروایتی دیگر» مینویسد .  در آن سالها تمام قدرت کشور در دست های شاه متمرکزبود .  افزایش ثروت در کشور، عدم کنترل دقیق مقررات، فساد وتظاهرهم سراسر جامعه را فراگرفته بود . ودر واقع سیستمی که بر کشور حاکم بود خود موجب غارت ثروت ملی  وفساد گردیده بود . در چنین وضعی (پادشاه مجذوب نقش خودش بود) وپیوسته در این باره یا سخنرانی میکرد ویا کتاب برایش مینوشتند .و امیر عباس هویدا هم مجذوب اربابش بود. هردو آنها بکلی از واقعیات جهان واطرافشان بریده بودند  و در واقع «ساواک» تمام کوشش را بکار میبرد که در داخل ایران هیچ دگراندیش ویا مخالف خود محوری پادشاه جرئت ابراز وجود ونظر پیدا نکند . مشهور بود که ساواک یک کمپانی انحصاری ساخت قفل وکلید  را تحت کنترل خود داشت  که کلیدهایش به درهای تمام سفارت خانه ها  وهمچنین گاوصندوق های بزرگ کوچک در سراسر مملکت میخورد .

       قابل توجه ترین امری که در سالهای پایانی سلطنت اتفاق میافتاد آنکه ، شاه دستور صادر میکرد . نخست وزیر و وزرا بدون چون و چرا آن دستور هارا اجرا میکردند .مجلسین در خواب بودند و هیچ تلاشی از هیچ جانب بعمل نمیامد که مردم را در جهت امور سیاسی کشور در جریان واقعی قرار بندهند . وساواک با همکاری دیگر سرویس های اطلاعاتی از آن جمله ( فرانسه – اسرائیل( موساد) – سی آ ای) همچنان فعال وپرخرج بود .

                                      

                        تغییر کلی و تغییر روش شاه که در بسیاری مواردقابل تحمل نبود  .   

      

    جهانگیر آموزگاردر کتاب فرازو فرود دودمان پهلوی مینویسد : محمد رضاشاه حتی برای نزدیکانش شخصیت پیچیده ای بود . در بسیاری موارد رفتار او معقول وقابل پیش بینی بود . او تا سرحد وسواس کوشش داشت در تاریخ جایگاهی بلند تراز جایگاه پدر( رضاشاه)برای خود بدست آورد. 

     دوستان وفادارش  اورا شجاع – ملایم – دلسوز – اهل معاشرت  وباهوش معرفی میکنند . بگفته هوادارانش اوحافظه ای شگفت انگیز داشت  واز توجه به جرئیات غافل نبود (( وبه گفته بسیاری به همین سبب از کلیات باز میماند )) در مقام پادشاهی با درایت عمل میکرد . بنظر بسیاری ازرجال خارجی کمتر تلون مزاج از خود نشان میداد. در امور مورد علاقه اش سخت گیر و کوشا بود .

    خیل خرده گیران، شاه را شخصیتی غیر مصمم – فاقد امنیت خاطر وحتی فرصت طلب میدانستند .

    عیب جویان شاه را گوشه گیر – عبوس – خشک – عصبی – بدون حس شوخ طبعی و متفرعن توصیف میکردند .

      دشمنان سر سختش اورابعنوان یک جبار خشن – یک دیکتاتوربیرحم – یک بیمار مبتلا به خود بزرگ بینی – یک مدیر بی کفایت یاد میکردند . 

     شاید تاریخ بیش از هر چیز اورا بعنوان ( ولیعهدی نامطمئن)به یاد آورد  که تخت شاهی را از پدری مقتدر به ارث برد . یک پادشاه تازه کار و تاثیر پذیر که آنچه در جریان عمل در حرفه خویش آموخت .اورا ظرف 15 سال از هر جهت ،چه تصوری که از خویش داشت و چه در زمینه نظرات سیاسی،ماموریت خود برای کشور،   شیوه رهبری ، روابط عمومی وحتی رفتار شخصی دگرگون کرد

     والتر لاکورنه گزارشگر مشهور رادیوی فرانسه در یکی از تفاسیرش گفت :گرچه در باره منش ورفتار«محمدرضاشاه»و نیات او در باره ایران حرف و سخن بسیار گفته شده است ونظرات مختلفی در باره خصوصیات فردی وی نیز مطرح شده . اما مورخان آینده یقیننا در باره بلندپروازی هایش  برای ایران و شورو اشتیاقش را به اصلاحات  مورد تشریح وتوجیه قرار خواهند داد و همدردی واقعیش را با دهقانان فقیر وکارگران شهری با نظراتی مثبت به بحث وگفتگو خواهند گذارد و وبالاتر از هر چیز،وطن پرستی و دلبستگی شدیدش را به ارتقاء موقعیت ایران در میان ملل در زیر ذره بین وغورو بررسی میبرند . به احتمال بسیار در حق او از بابت حکومت فردی ، رهبری متمرکز بر شخص خویش ،سطحی بودن وابراز شجاعت در فضاهای بی خطر، واسارت بیچون وچرا در دام قدرت ، تحمل فساد از جانب خانواده و بعضی دستیاران شخصی اش، واز همه بدتر تمایل به نشان دادن رفتاری خالی از انصاف و تفاهم نسبت به انتقادگران وبرخورد آمیخته به سوظن وعدم اعتماد به آنها قضاوتی سخت صورت خواهد گرفت .  

       دکتر علی اکبر سیاسی که پنج بار وزیر شد ویک بارهم رئیس دانشگاه تهران گردید در کتاب «گزارش یک زندگی»مینویسد که از شاه با عنوان مردی با حافظه قوی یاد میکنند ، اما، بنظرنمیرسد که بهره هوشی او احتمالا بیش از صد بوده باشد که در نتیجه هیجانات فوق العاده و سهوو خطاهای شخصی راه انقلاب را هموارکند  هرقدر هم که بخواهیم نیروی تخیل رادرباره شاه بکاراندازیم چنانکه نزدیکان وی و کسانی که اورا به مناسبت های شخصی و شغلی میشناختند  نیز تصدیق خواهند کرد،که نه به معنای تاریخی کلمه ، دیکتاتور بود ونه به معنای امروزی  ، نه  بی ترحم بود ، نه خبیث ، نه خون آشام و نه ستمکار. اگر تصویر منصفانه ای از شاه پرداخته شود ، احتمالا اورا بعنوان خلف صادق یک پادشاه مطلق العنان، نمونه ای از یک وطن پرست ایرانی (با اندیشه های خودخواهانه)در باره سرنوشت خویش و ایران ، و مردی با بلند پروازی شخصی برای فراتر رفتن از حد پدرش که کارهایش چنان مورد شناسائی و قدردانی واقع شده بود ، پادشاهی با هدفهای دست نیافتنی  ودور از واقع گرائی برای آینده نزدیک ایران معرفی خواهند کرد .

         بلند پروازی های داخلی همراه با آرزوی مشتاقانه به داشتن مقام وموقعیتی والا، هر روز بیش از پیش به خود کامگی و نابردباری متمایل شود و مواضع لجوجانه وانعطاف ناپذیری در رابطه با یکرشته ازمسائل اتخاذ کند.

        در آرشیو ملی«واشینگتن دی سی  ( گزارش هائی از سفارت امریکا در ایران بتاریخ 1980 وجودارد  وهمچنین تفاسیر و تحلیل هائی از «باری روبین» ضبط شده .که نشان میدهد :حملات بی وقفه ای که در مطبوعات خارجی  به شیوه حکومت فردی شاه ، خطاکاری های خویشاوندان  و معاملات عظیم تسلیحاتی  او صورت میگرفت  تنها حاصلی که داشت  (گرایش به محق دانستن بیشتر خویش و احساس بدگمانی نسبت به همگان وقربانی بودن خودش رادر وی تشدید میکرد ). 

         به سبب انضباط شدید دوران کودکی در خانه پدر واحساس عدم اطمینانی  که از ویژگی ایرانی او ریشه میگرفت ،(( این احساس زیر نقابی از عقده برتری جوئی پنهان بود ))  حساسیت شاه  در برابر انتقاد خرده گیران خارجی بی نهایت بود   بطور منظم در باره نقاط ضعف و نارسائیهای کارشاه به واشینگتن گزارش میدادند . (مردی که آسیب پذیری شخصیتی اش را در زیر پوشش سرسختی و تظاهر به بی پروائی و شجاع نمائی پنهان میداشت) .

         گزارش های سفارت آمریکا شاه را بعنوان شخصی توصیف میکنند که همیشه منتظر است نیروهای دیگر وارد شوند و کاررا برای او تمام کنند بدون آنکه لازم شود که زحمتی به خود بدهد  ودر جریانی درگیری پیدا بکند . (( این طرز تفکر ازدوران طفولیت ونوجوانی در او به تدریج عجین شده و اعتقاد پیداکرده که پیوسته در بیماری ها وفروافتادن از بلندی ویاگرفتاریهای بچگانه  دستی از غیب بیرون امده واورا از همه ناراحتی ها نجات داده وآرامش وآسودگی خیالش را فراهم نموده است )) 

         اغالب سیاستمداران ومحققین اروپائی وآمریکائی بر اساس تفاوت روش وسیره ایرانی ها وغربی هاقضاوتی کاملا متفاوت نسبت به شاه داشتند . شجاعت بینظیر او در کارهائی که متضمن  مخاطرات جسمانی بود وحتی میتوانست  باخطر همراه باشد، مثل (هدایت هواپیماهای پیشرفته – پرداختن به ورزشهای خطرناک. از طرف خرده گیران با نظر مساعدی تلقی نمیشد. منتقدین اینگونه اقدامات  بی پروایانه را با «فقدان شجاعت اخلاقی شاه»در بخطر انداختن نام ، حیثیت  وآبرویاجان خود برای دفاع از اصول مورد اعتقاد خودش و رژیم،  و حتی کشوررا در کنارهم میگذاشتند و (نتیجه گیری منفی میکردند ) 

            جهانگیر آموزگار در کتاب فرازو فرود به نقل از «دکتر علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد دوران علم» مینویسد : بسیاری از کمبود ها ونارسائیها در منش و رفتار شاه در جریان سالهای سلطنت پدید آمد . تغییراتی که در شاه طی 37 سال پادشاهی چه از نظر شخصیتی وچه رفتار وچه وضع ظاهری پیداشد در تاریخ معاصر بی سابقه است . هنگام جلوس به تخت سلطنت او جوانی متواضع ، بی تظاهر ودارای احترامی برای افکار عمومی جلوه میکرد که بر جای «پدر سلطه جو و حتی مرعوب کننده » بر تخت نشست. 

              شاه در سالهای نخستین سلطنت  خود کوشید  تا کشور را از طریق جلب توافق عمومی با توسل به بحث، استدلال ، اقناع ، آموزش ، اندرز و ترغیب اداره کند .او بعنوان پادشاهی که حق، سلطنت را به ودیعه  به او سپرده،در طلب جلب پشتیبانی همه مراکز قدرت اعم از سیاستمداران ، امرای بازنشسته  آرتش که به دوران پدرش تعلق داشتند ، روشنفکران مترقی وحتی( روحانیون) بود وهر حمایتی را که از جانب ایشان ابراز میشد میپذیرفت .

            اما ، اوضاع پریشان اقتصادی کشور  دردوران  اشغال متفقین وسلطنت (فاقد قدرت  واختیار)برشاه تاثیری عظیم برجای گذاشت (( زیرا او ناگزیر از روشی شد که دقیقا خلاف مشی فکری وروش ورفتار پدرش در اوج قدرت بود ))و طبیعتا محمد رضاشاه به آن وضع ملایم وبی اقتدار عادت نداشت، زیرا تا روزی که شاه شد، پدرش را صاحب اختیار وهمه کاره کشور ایران میدید . بویژه  تجارب ناخوشآیند  وی از استقرار وضع (شبه دموکراتیک) دوران اشغال ایران  که بیشتر توام با هرج و مرج بود . دورانی که در آن <عمر دولت ها> از هفت ماه تجاوز نمیکرد  وبعد هم گذار از دوران سخت قضیه آذربایجان وسپس ( مقابله جوئی دکتر مصدق با مقام سلطنت ) شاه را در تصمیم گیری های خلاف دموکراتیک مصمم تر نمود . در نتیجه تمام کوشش خود را بکار گرفت تا (دست مجلس های بی ثبات  و ناپایدار و دولت های اقتدارگرا رااز امور کوتاه کند  وکشور را با همان شیوه پدرش اداره نماید.

         توضیح : در این مورد وروشی که شاه در پیش گرفت باید به این نکته  بسیار ظریف توجه شود ، دوران پهلوی اول و سیاست های جهانی آنروزگار وبالاتر از همه عدم آگاهی عمومی بکلی سپری شده بود . ودرجهان بعداز جنگ جهانی دوم و دوران سلطنت محمد رضاشاه تغییرات فاحشی در ایران پدیدارگردید که ازحیث (اگاهی – ارتباطات – تغییر سیستم استثمارنو- روشن بینی ایرانیان  تحصیل کرده در خارج –  وآشنائی عمومی به روش و سیره اروپائی ها وشناخت نسبی دموکراسی ) مردم ایران بیناتر وآگاه تر شده بودند و نمیتوانستند خودرا در همان چهارچوب دوران پهلوی اول نگاه دارند . بدین سبب دو دورانی بود کاملا متفاوت ، هم از جهت امور اجتماعی ، هم از حیث روش سیاسی.

         کیفیت برگشت به سلطنت بعد از دکتر مصدق را ایشان به عنوان رای اعتماد مردم به پادشاهی تلقی میکرد  وبه همین سبب در بسیاری از نوشته ها و گفته ها ملاحظه میشود که  دیگر خود را فقط یک وارث تاج وتخت نمیداند  بلکه((برگزیده برحق مردم میشناخت )) 

         از این تاریخ است  که شاه به تدریج عادت کرد ، تمام ناکامیها و تقصیر ها واشتباهات پیش آمده را در زمینه های سیاسی واقتصادی  به دوش دیگران بیاندازد و از این حیث پیوسته (خود را مبرا )از هرگونه شائبه ای بشناسد . در حالیکه همگان میدانستند که تصمیم گیرنده واقعی در تمام زمینه ها (جزئی و کلی ) در سالهای (1350) شخص شاه بود وبقیه فرمانبرداران بی چون چرا وگوش بفرمان .

          فریدون هویدا در کتاب سقوط شاه توضیح جالبی دارد  او تعریف میکند ، مصاحبه کنندگان با شاه  بطور مکرر یاد آور شده اند شخصیت خود آگاه، ملایم ، محجوب، نرم گفتار و مهربانی که در اوائل دهه 1960 آشکارا از تبادل فکر ونظر با مخاطبان  خود لذت میبرد ، بتدریج به رفتاری آمرانه تبدیل شده بود ،  شاه دوست داشت  بطور  روزانه گزارشهائی پیرامون همه جنبه های فعالیت دولت و دستگاه اداری را دریافت کند. و توجه او به جزئیات خارق العاده بود . ایشان (چون تصور میکرد آنچه میکند و میگوید کاملا صحیح وبدون اشتباه هست ) هرگونه مخالفت داخلی را از ناحیه هرشخصیتی  به این عنوان که با منافع عالیه کشور مغایر است  تقبیح میکرد و طبیعتا روی هر انچه گفته وشنیده شده بود خط بطلان میکشید و نادیده میگرفت . که همین امر (پیآمد  هائی بس ناگوار بوجود آورد) 

          جان استمپل که سالها در سفارت در تهران بکار اشتغال داشت در گزارش هایش مینویسد :  شاه غالبا برای بکرسی نشاندن هدفهای خودتصمیمات غیر قابل تغییری میگرفت . ودر نتیجه خود شاه باورش شده بود که استحاله  یک قدرت نامطمئن و متزلزل به یک ( پیشوای عالی ) تنها حقی است که او میتواند داشته باشد .

         هنگامیکه رضاشاه در خارج از ایران بود وگاهی با فرزندش مکاتباتی داشتند . یکبار شاه در1940 طی نامه ای به رضاشاه مینویسد « من وهمکارانم »در حال متحول ساختن یکپارچه سیاست داخلی  وخارجی کشور هستیم ( توجه خواننده را به جمله من وهمکارانم جلب میکنم). 

        در سال 1970 لحن شاه چنین بود : (من)کابینه امینی را مجبور به گذراندن لایحه اصلاحات ارضی کردم.( من) شورای وزیرانم را وادار کردم که قانون …. را اصلاح کنند .(من) به زنان ایرانی حقوق کامل اعطاکردم . (من) سپاه دانش را بعنوان مشعلدار جهاد ملی اعلام میکنم .(من) تصمیم گرفتم که دستگاه قضائی را با انقلاب سفید هم آهنگ کنم .(من) تصمیم به خرد کردن فئودالیسم صنعتی گرفتم .(من) به حزب رستاخیز قدرت فوق العاده دادم.

        در نتیجه کسانی که روزگاری همکاران ایشان معرفی میشدند به ((آدمهای من)یا ((کارکنان من))تبدیل شدند .آرتش ایران  تبدیل شد به ( آرتش من) و دولت ایران شد ( دولت من) وسفرای ایران در کشور های خارج تبدیل شدند به ( سفیر شاهنشاه آریامهر).  رنگ ملیت وایرانی بودن از روی همه تشکیلات کشور برداشته شد .ملت من – سرزمین من جای منیت وملیت آریائی وایرانی را گرفت .

         وقتی در روزهای آغاز انقلاب 1978، یکی از مشاوران برجسته شاه به دیدار او میرود،شاه در حالیکه آثار خستگی  واضطراب در چشمانش موج میزد، به مشاورخود گفت «به من بگو ببینم واقعا در ایران چه دارد میگذرد».

        هنگامیکه این مشاوربرجسته  در جواب شاه با تعجب  واعتراض گفت که تعدادی ازبرجسته ترین  و مشهورترین  کسانی که در حکومت او بیشترین بهره ها را برده اند ، در میان  گروههای مخالف و معارض دیده شده اند، شاه با تلخی  و حیرتی مشهود ،جواب میدهد ، این را نیز میدانستم که همه روشنفکران لیبرال و متمایل به چپ آزاداندیش، مخالف ما بودند ، اما دهقان های آزادشده  وکارگرانی که امتیازات  خاصی بدست آورده اند چرا؟..    آنها هم ؟….چرا…چرا؟ آنها .

       دریافتی که شاه از قدرت، عزم و جرات دشمنان خود داشت نیز بطور مصیبت باری ناقص بود . او آخرین کسی بود که به دامنه و عمق  وطبیعت قدرت مخالفان اذعان کرد .شاه نه تنها به طرز فاحشی در مورد اوج گیری  وحرکت انقلابی دچار اشتباه در محاسبه شد ، بلکه هیچ تصویری از تصمیم گیری  گروههای مخالف در دست زدن به چنان تغییرات وسیعی نداشت . حتی در آخرین روز سلطنت  وشایدتا آخرین روز عمرش درنیافت که چرا مردم معمولی پس از آن(همه کارهائی که برایشان کرده بود )، از او روی برگردانند.

       شاه سرسختانه از باورکردن این موضوع که آن مخالفین  سازمان یافته  وآن راه پیمائی های هماهنگ شده فقط محصول  فعالیت کمونیست هائی که توسط ملاهای مرتجع حمایت شده اند نیست ، خودداری میورزید . 

                                            گذار از پیش در آمد انقلاب یا شورش کور   

       دولت ها      هویدا روز 12 بهمن 1343 نخست وزیر شد وتا روز 2 شهریور 1356در آن مقام باقی بود (دوازده سال وهفت ماه) واز شهریور 56 تا 20 بهمن 1357 فقط قریب17ماه طول کشید که رژیم فروریخت وظرف این هفده ماه (( جمشید آموزگار- 11ماه وچند روز- شریف امامی – دوماه وپنج روز- آرتشبد ازهاری یکماه بیست وهفت روز – دکتر بختیار هم سی وهفت روز )) چهار نخست وزیر برسرکارآمدند و رفتند . ولی ((جزدکتر بختیار که سیاستی بکلی دگرگونه در پیش گرفته بود)) ، آن سه نخست زیر دیگر همچنان در چهارچوب وحصار ساختار سیستم گذشته  بسرمیبردند و بدون آنکه بتوانند برای فرار از بن بست بحران راهی بیابند دست وپا زدند وعملا مملکت را در غرقاب هرج ومرج بیشتر فروبردند . وهرگزمرم را بحساب نیاوردند وکوشش نکردند تا به مردم نزدیک بشوند ویا با مردم همصدا گردند  ودرد های واقعی را تشخیص بدهند،  در کمال بیخبری از اوضاع جهانی ودر نهایت  ناآگاهی از کیفیت فکری مردمی عاصی وعصبانی از وضعیت پیش آمده، همچنان به روال گذشته فرمان صادر میکردند  و آب به آسیاب دشمنان رژیم میریختند . 

        بسیاری نوشته اند که در آن روزهای پرمشغله ومصیبت . هنوزهم هویدا که وزیر دربار بود . دور از همه هیاهوها به روال گذشته اش به بمنظور آنکه آموزگار را در زحمت بیاندازد . مشغول  ایجاد انواع دسیسه ها بود، که یک ازهزارش  تهیه همان( نامه کذائی مشهوری)که در آن بازار آشفته  گناهش را به پای ( دکتر دایوش همایون وزیر اطلاعات آنروز  ) نوشتند ، که در حقیقت آتش بخرمن خشک مغزان بی اندیشه زد ومقدمه آتش سوزی هارا بنیان نهاد . 

       یا آنکه شخص آموزگار بعنوان نخست وزیر بدون مطالعه در آن هنگامه با قطع مستمری  روحانیون که سالیان درازی بود مراجع مختلف میپرداختند  ناگهان موجبات عصیان آنها را فراهم آورد . و موجب شد که مقامات روحانی به طلبه ها اعلام کردند که دیگر نمیتوانند حقوق ماهانه آنها را بپردازند  که خود وسیله حقه ای بود برای شرکت طلبه ها در تظاهرات و آتش سوزی ها.

       اموزگار که برای چنان روزگار بحرانی وپرتب وتابی تربیت نشده بود . نتوانست به هیچ وجه گامی در جهت اصلاح موقعیت بردارد  ورضایت شاه  متزلزل ومردد را که خود دوچار بحران درونی بود فراهم کند .ناچار استعفاکرد  ورفت .

       شریف آمامی برسرکار امد ( پرهیاهو وپرجنجال ) همچون طبل تو خالی . زیرا هرقدر زمان میگذشت دشمنان رژیم با تبلیغات وسیع و همه جانبه مردم آتش گرفته از هرج و مرج و درهمریخته را بیشتر بسوی خود جلب میکردند .

        در ان تاریخ (( ائتلاف چپ وراست با کمک  سفارتخانه  های بزرگ  قطعیت مییافت ))  وائتلاف کنندگان بابرنامه ریزی دقیق  خود را آماده ضربه زدن نهائی مینمودند . ولی دولت شریف امامی بیخبر از همه جا هنوز تصور میکرد با تغییر دادن تاریخ ویا بستن  باشگاهها ومیخانه ها میتواند آخوندیسم را راضی کند ( در حالیکه کار از کار گذشته بود ) دیگر سخن از رضایت اخوند ها ویا چپ ها نبود . زیرا انها هرکدام در بین تشکیلات بلندپایگان مملکت جای پای خودشان را محکم کرده بودند .  ودیگر هراسی از بگیر وببند ساواک نداشتند . بلکه در انروزها  دسته های بسیار بزرگ  ونامصمم ودو دل بتدریج در چنبره حیران انقلاب سرگردان میشدند . 

    1 – کارگران نفت  وسایر صنایع مادر که بعلت بی تکلیفی  و ندانم کاری مدیران تشکیلات، شروع به اعتصاب کرده بودند  وهیچ صاحب رای و صاحب تدبیری نبود که با آنها به گفتگو بنشیند  بلکه فقط ساواک بود که با بگیرو ببندش  تهدید میکرد  وحکومت نظامی بود که انها رادر تنگنا میگذاشت .

   2 –  گروه عظیمی از کارکنان دولت در رده طبقات بالا، که ترسیده از تزلزل مقام و موقعیت خودشان  موجبات سرگردانی سایر کارکنان رافراهم میآوردند  وبتدریج انها را به خیابان میکشیدند .

    3 – یک گروه عظیم از دهاتی ها وزارعین که بعلت عدم توجه دولت به کیفیت زندگیشان بدون کار و در آمد مانده بودند  ودر کنار شهر ها به عنوان کارگر ساختمانی بسرمیبردند  ودر نتیجه روی به مراکز استانهای بزرگ آوردند ،در همان نخستین روزها بوسیله آخوندیسم به مساجد جلب شدند و آخوندها با کمک بازاری های ثروتمند دیگهای پلو را در مساجد برپاکردند وبه این بیخبران از همه جا رانده غذای گرم میدادند  وانها را برای تظاهرات آماده مینمودند .

   4-   قضیه جمعه سیاه پیش امد، که برایش هزاران تعبیر وتفسیر نوشتند وگفتند . نسبت های فراوانی به خارجیانی دادند که بدون آجازه دولت وبا همکاری آخوندها در تهران به برنامه ریزی پرداخته بودند  وهیچ کس هم از خود نپرسید که چگونه واز کدام مرزوبا حمایت چه گروه ودسته ای این اجانب  فرضی به تهران امدند ولباس تهیه کردند واسلحه بدست آوردند و روز جمعه سیاه به ارتشیان تیراندازی نمودندکه صدها کشته برجای گذارد و مردم عادی وعامی راسخت بر انگیخت . 

        تا عاقبت روز بیست ویکم بهمن رسما اعلام شد که رژیم سلطنتی  وعصر مشروطیت به پایان رسیده.  هرکدام از این نخست وزیران آتش بیار، بوسیله ای به ساحل عافیت رسیدند وآرمیدند. 

      

         مجلس شورای ملی – چنانکه در تمام گزارش ها- تحقیق ها – نوشته های نویسندگان در باره دوره های مجلس شورا از دوره 21 تا اخرین دوره 24 بررسی میشود . یک امر، مسلم و قطعی بنظر میرسد یک سکوت کامل ویک تزلزل فکری همه جانبه که منجر به بلاتکلیفی وندانم کاری نمایندگان مجلس بخصوص هیئت رئیسه آن گردید و محیط مجلس را فراگرفته بود . بگونه ایکه گروهی از نمایندگان  به یاران نهضت ازادی پیوستند وهمراه بازرگان ومذهبیون علیه دربار وشاه به اقدامات زیر زمینی پرداختند . گروه دیگری ازمجلسیان  همچنان ساکت وبیتحرک تا روز اخر باقی ماندند  وبعد هم برای آنکه دور از قافله نمانند خود را پشت در اطاق خمینی رساندند وبدست بوس رفتند . وتعدادی هم از همان اوائل سال وسائل سفر خود را به خارج از کشور فراهم اوردند وساحل عافیت گزیدند .  وچند تنی هم حسب امر خمینی از سمت نمایندگی استعفا کردند،  هیئت رئیسه هم بلاتکلیف سرگردان باقی ماندند تا عاقبت رئیس مجلس (دکتر سعید ) به جوخه اعدام سپرده شد . زیرا نتوانست رضایت خاطرآخوندیسم را فراهم نماید . که در این باره دکتر سنجابی در کتاب امید ها ونا امیدی ها به تفصیل چگونگی برخورد رئیس مجلس (دکتر سعید  را با آیت اله  اردبیلی نماینده خمینی )  در منزل خودش (دکتر سنجابی) شرح میدهد. که قرار شده بود رئیس مجلس دکتر سعید در یک جلسه علنی مجلس را وادار کند که به دکتر بختیار رای عدم اعتماد بدهند وآقای بازرگان را به نخست وزیری برگزینند . دکتر سنجابی مینویسد که شخص خمینی هم با این اقدام موافقت کرده بود . ولی در اخرین دقیقه مجلس نتوانست با این نظریه به توافق برسد . زیرا آرتش با این اقدام موافق نبود . در نتیجه هرج ومرج غا لب شد. و مجلس از هم پاشید 

       اگر واقعا نمایندگان مجلس وسناتورها در آن روزگار براساس قانون  ورای مردم و طبق موازین انتخاب شده بودند وخود را نمایندگان حقیقی مردم ایران میشناختند و کشوری داشتیم قانون مدار که مردم عادت به رعایت امورقانونی کرده بودند، سه مرجع قانونی در کشور وجود داشت که  میتوانستند جلسات اضطراری تشکیل بدهند  وبا پشتیبانی عامه مردم، با تصمیمات صحیح و مردم پسند مانع از فاجعه بشوند( مجلس شورای ملی – مجلس سنا – دیوان عالی کشور).با همکاری شورای سلطنت ، و فوراآرتش وسایر دستگاههای حافظ نظم وقانون را فرابخوانند .وآنها را مکلف به اجرا وظائف حقیقی خود بنمایند . 

         اما همین جا  وبا کمال تاسف باید از «آقای مشایخی » شهردار اسبق تهران و نماینده دوره چهاردهم مجلس یادکنم  وقتی در مجلس شورا برای پاره ای امور به او ایراد گرفتند  ومطبوعات اورا مورد شماتت قراردادند «صریحا ودر جلسه علنی مجلس »پاسخ دادکه من با رای مردم به مجلس نیامده بودم که طبق خواسته مردم وبر اساس قانون عمل کنم ،بلکه من برای رسیدن به کرسی نمایندگی مجلس فقط(یک رای داشتم) آنهم رای«پادشاه» بود به این جهت من نماینده شاه هستم . 

         آرتش شاهنشاهی  نیروهای انتظامی وامنیتی .  تشکیلاتی که همه ملت ایران چشم امید به آن دوخته بود، وچنانکه از بسیاری نوشته ها و تحقیقات بر میآید همین تشکیلات با یک اقدام بیموقع سخت ترین ضربه را بر پیکره رژیم سلطنتی و همچنین مردم ایران وارد آورد، (( وبعد هم با وجود آنکه دست اندرکاران ومقامات آرتشی برای توجیه عملی که انجام شده بود کتابها ومقالات فراوان نوشتند، ولی هرگز نتوانستند اصل ناصحیح بودن اقدامشان را از قلب و دل مردم ایران پاک کنند ))

      در آرتش چند گروه مجزا از هم  وجود داشت.

امرائی که مورد توجه ونظر پادشاه بودند  ودر مقامات مختلف وبا مزایای بیش از حد بکارهای حتی غیر آرتشی اشتغال داشتند  مثل وزارت – سناتوری – مدیریت در صنایع بزرگ یا سفارت که در( هنگامه بحران) یا سریعا از کشور خارج شدند ویا تسلیم نظرات حاکمان مسلط بر مملکت گردیدند و یک گروهی از آنها هم  به زندان افتادند . بطورکلی سالهابود که اعتقاد خود را به شاه ورژیم از دست داده بودند، فقط از مزایای رژیم سود میبردند واحتمالا هم بر اساس سنت های دیرینه  برای آخوندیسم (روحانیت ) هم احترامی قائل بودند وبر اساس سیره گذشتگان با آنها دمخور ودمسازو گهگاه هم انیس وجلیس .

امرائی که مقامات نظامی را  در اختیارگرفته بودند  و جزء آن معدود فرماندهانی قرارداشتند که روزانه از نزدیک با پادشاه تماس میگرفتند  ودارای مزایای ویژه ای بودند.پادشاه شخصا آنها را انتخاب میکرد.مثل رئیس ستاد آرتش- فرماندهان نیروها ویا امرائی که مشاغل کلیدی را در اختیار داشتند. ومستقیما از پادشاه فرمان میگرفتند  وتمام امور نیروهای مسلح ( اعم از مسائل اداری – ترتیب مشاغل – جابجائی – یا بازنشستگی واخراج ) همه در اختیار شخص پادشاه بود . وبه همین سبب چون نمیتوانستند خود را با وضع عمومی دولت ومقامات اجرائی کشور تطبیق بدهند( تافته جدابافته ای شدند).  یا همراه پادشاه از کشور خارج شدند ویا پس لز خروج شاه دیگر تحمل انجام وظایف خود را نیاوردند زیرا قادر نبودند تابع دستور شخصیتی غیر از پادشاه بشوند. و دیدیم که حتی چند روز هم نتوانستند خود را شخصا و(با عقل وتدبیر فرماندهی بدون مغزمنفصل) اداره کنند . وعاقبت هم از طریق ارتباط با یک (ژنرال امریکائی ) تسلیم بلاشرط مخالفان گردیدند. و گروهی از آنها که بی دست وپاتر بودند به طرز فجیعی بدست مخالفان تیرباران گردیدند 

امرائی که بنا بر عللی طرد شده بودند . ونمیتوانستند بر اساس درجات ومقامات نظامی خود صاحب مشاغل مناسب باشند، یا درغیر موقع باز نشسته ویا بکیفیتی خانه نشین بودند و هیچ مقامی  هم جز فرمانده کل قوا نمیتوانست درباره آنها تصمیمی بگیرد . وهمین امر موجبات نارضائی آنها را فراهم آورده بود . طبیعتا برهم ریختگی کشور آنها راهم برانگیخت و آگر هم در رده مخالفین تند رو قرارنگرفتند   .ولی بصورت بیطرف در بروی خود بستند که عملا با روحانیون  کنار امدند و تا انجا که توانستند آب به آسیای آخوندیسم ریختند  وگروه اندکی هم جرئت بخرج دادند وهمکار ویاورآنها شدند. در کوره راهای نخستین  راهبرآنها گردیدند 

بدنه میانی آرتش –  افسرانی که غالبا در رسته های مختلف بهترین تحصیلات راداشتند ولی بسیاری از انها در رشته تحصیلی خود بکار گمارده نشده بودند وبعلت رفتن به کورس های متعدد در خارج از ایران وبرخورد با گروه های تند رو ایرانی ویا مقامات امنیتی واطلاعاتی کشورهای اروپائی  اعتقاداتشان را از دست داده بودند. در آن هنگامه سرگردان وبلاتکلیف شدند  وطبیعتا همچنان در آرتش باقی ماندند وفرمانبر رژیم فعلی شدند . اگرچه اعتقادی به سران آن نداشتند  

درجه داران آرتش که طبق آمار ها بهترین و با وفاترین کادرهای آرتش نسبت به پادشاه بودند و طبیعتا یا بازنشسته شدند ویادر آرتش باقی ماندند .

سربازان وظیفه  که اغلب از دهات وشهر های کوچک فراخوانده میشدند و در آن دوسال خدمت سربازی هم سواد آموزی میکردند و هم طریق بکاربردن اسلحه را یاد میگرفتند. ولی اکثریت بزرگی از آنها در دام مذهبیون  ویا گروه های چپ میافتادند،

 در نتیجه اعتقاداتشان را به مسائل سنتی آرتش از دست میدادند که همین امر خطرناک ترین وسیله برای گمراهی جوانان نااگاه مبگردید .وبهترین وسیله برای تخریب روحیه مردم کم سواد.بی اطلاع.

         بسیاری از نویسندگان وکارشناسان در باره آرتش ایران نظرات گوناگونی ابراز داشته اند که مهمترینش آن است: آرتش ایران با وجود تحصیلات و تسلیحات وآموزش های مختلف زیر نظر مشاوران امریکائی ،هرگزعنوان یک آرتش (ملی و کار آمد ) رابگونه ای عام  پیدانکرد . زیرا ساختار آرتش عملا صورتی یافته بود  که فقط وسیله ای برای حفظ مقام سلطنت و نگاهبانی از پادشاه ویا اجراء فرامینی خاصه بکارگرفته شد. (( مثل شرکت در مبارزات ظفار)). به همین سبب، درتمام ارگانهای نیروهای مسلح هربامداد تجدید پیوند وفاداری به مقام ( سلطنت وشخص پادشاه )یک اصل بود و برسردر تمام خوابگاهها اعلام شده بود که « چه فرمان یزدان چه فرمان شاه »

      در نتیجه آرتش با تربیت خاصه ای که یافت اصلا خود را جزئی از مردم نمیدانست.و تابع فرمان وقوانین عمومی کشوری و دستگاه اجرائی دولتی نبود . تا بتواند دربحران پیش آمده همراه ملت ایران  بمنظور رهائی کشور هم اهنگ وهم آوا باشد .

     و چنانکه همگان واقف هستند ، عاقبت هم دست بکاری زد که رضایت مخالفین را در حد اعلا فراهم آورد و ان گروه کوچکی که تابع نظر ژنرال آمریکائی ( هویزر) بودند .تصورشان این بود که (خمینی وامریکائی ها) در باره سران آرتش به توافق رسیده اند . ولی چنانکه دیدیم فقط  رئیس ستاد ارتش ویکی دوتن دستیار دیگرش مورد عفو واغماض خمینی قرارداشتند . وبقیه گرفتار خشم توفنده خمینی شدند . وبسیار مشهور است که لیست آنها قبلا در اختیار سران انقلاب گزارده شده بود

      در این زمینه بخصوص دکتر سنجابی در کتاب امیدها وناامیدی ها مینویسد – وقتی ((داریوش فروهر)) از هواپیمای حامل خمینی پیاده شد . بمن گفت که پیغامی برای (( آرتشبد قرباغی رئیس ستاد ارتش )) دارد ورفت. و توضیح میدهد که بعد ها داریوش فروهر به سنجابی گفته بود ، لازم بود امان نامه ای را که خمینی برای قره باغی وچند تن دیگر نوشته  فورا به  او برسانم  تا او و یارانش با اطمینان از روش خمینی ، دست به اقدامات تحریک آمیزی نزنند.  وبه همین ترتیب هم اوتوانست از کشور خارج بشود . 

      کارشناسان عقیده داشتند که چون آرتش باخواست شاه تربیت ویژه ای یافت، هرگز یکپارچه ومتحد نشد و به همین سبب هم نیروها حتی قادر به همکاری با یکدیگر نبودند، بلکه در زمینه های مختلف نیروها خودرا رقیب یکدیگر میدیدند  . زیرا شاه تصورش آن بود که نیروهارا هرچه بیشتر دور از یکدیگر نگاه دارد و مانع از همبستگی واتحاد آنها باشد،تاآسوده تر بتواند فرمانروائی کند. 

      در بحبوبه گرفتاری های کشور گزارش های فراوانی به مقامات امنیتی میرسید که سربازان وگروهی از افسران جوان تحت تاثیر آخوند ها ویا گروه های چپ خدمت را ترک میکنند و بسیاری از آنها  اسلحه خود را هم همراه میبرند . به همین سبب سران نیروهای مسلح هرگز نمیتوانستند به تشکیلات آرتش برای برقراری نظم و مقابله باشورشیان اعتماد داشته باشند ، خیلی زودتر از حد تصور ، شیرازه آرتش از هم  گسست .و آنها ئی که علی القاعده میباید در آن آشوب وغوغا مسئولیت پذیرباشند وبمنظور حراست ازعامه مردم اختیارات زمان فوق العاده را بکارببرند، خود ((هراسان ولرزان همه چیز را رهاکردند)) وعنان را بدست آن گروهی سپردند که فریاد میکردند (( ماهمه سرباز توایم خمینی))

        

        نخبگان ویا مدیران درجه دوم کشور.    این گروه اکثریتی از مدیران وصاحب منصبان دولتی بودند که در غرب تحصیل کردند ودر رشته های تخصصی خود بکار اشتغال داشتند . سرشان بکارخودشان گرم بود ، کمتر به آنچه در حوزه های سیاسی ویا انقلابی میگذشت اعتنا میکردند . زیرا تصورشان این بود که ایران جزیره ثبات است وانها هم عاملین موثر گرداننده چرخهای اقتصاد این جزیره هستند و چنانکه آمارهای بین المللی همه ساله نتیجه کار انها را نشان میداد ، ایران دارای بالاترین رشد اقتصادی بود و ثمره کوشش انها میتوانست رفاه واسایش رابرای عامه مردم بیاورد . وتا  آخرین روزهای فراگیری انقلاب هم همچنان سرگرم کارهای خود بودند . وهنگامیکه رشته ها از هم گسیخت ، این گروه تحصیل کرده به دو دسته تقسیم شدند 

   1 –  گروه نخست که معتقد به تخصص وکارو حرفه خود بودند . وکمتر به امور سیاسی  ومبارزات پشت پرده قدرت ها توجه داشتند همچنان در کشور باقی ماندند وبرای گرداندن چرخ های اقتصادی و صنعتی جمهوری اسلامی به همکاری پرداختند و برایشان فرق نمیکرد که چه رژیمی برسرکار هست (زیرا این قبیل تحصیل کردگان در غرب فقط به رشته تخصصی خود متکی بودند،  نه امور سیاسی ،به همین سبب هم اصلا خودشان را آلوده مسائل حاد انروز نکردند ) و درواقع همین تحصیلکردگان و نخبگانی هستند که توانسته اند چرخهای اداری جمهوری اسلامی رابعنوان مدیران غیر سیاسی بگردانند و  دور از مسائل حاد روز وانقلابی سرگرم کارخودشان باشند. که این روزها در بسیاری از مواقع سروکله آنها در کشورهای غربی  همراه آخوندها بعنوان کارشناس مسائل ایران پیدا میشود .

    2 – یک گروه دیگر آنها وقتی فضارا تنگ دیدند( بخصوص آنها ئی که در دانشگاه ها ومراکز علمی به خدمت مشغول بودند)  وطن را ترک کردند وبه کشور هائی برگشتند که میتوانستند در آن  از تخصص خود بهره گیری بکنند،اکثریت هم چنانکه میدانیم در زمینه های شخصی  توفیق یافته اند وزندگی مرفهی دارند . و هنوز هم علاقه ای ندارند تا در مسائل سیاسی کشورشرکت کنند . 

     

      

      

  

       

    

     

    

             

      

         

        

      

     

    

     

  

PAGE  

PAGE  15

Shah 6

شاه 6

بازار وسیستم سنتی تجارت :  از دیربازاین قشر ثروتمند ایرانی به چند علت پشتیبان و حامی آخوند ها بود و در همه احوال  آخوندیسم رابا چشم و گوش بسته همراهی میکرده 

   1 – بیشترین ازدواج بین خانواده های روحانی با بازاری ها انجام میشد. واز این حیث یک رابطه خونی بین آخوندیسم وبازاری ها بوجود آمده بود

   2 – علی الاصول  بازاری ها کمتر تحصیلات متد یک داشتند وبیشترین وقت آزادشان را در مساجد وپای منبر آخوند میگذراندند، ومتاسفانه امین ترین مشاور آنها در بسیاری از امور اجتماعی وخانوادگی  اخوند ها بودند .  باین جهت یک الفت عاطفی با اهل مسجد ومنبرداشتند و توجه شمارا به این نکته حساس جلب میکم که 

    اصولاآخوندیسم  بادادن القاب ،برای سه طبقه  اهمیت واحترام فوق العاده ای قائل شده اند.

    الف – پادشاه را با لقب ( ظل اله) یعنی (سایه خدا) به شخصیت مقدسی تبدیل کرده بودند وپیوسته هم انتظارشان این بود که متقابلا شاه هم حرمت آنها را در حد معقول نگاهدارد و اجازه دهد تا راهبری مردم را آنها داشته باشند زیرا در طول تاریخ تشیع آخوند خود را ملا وسرورو معلم مردم میدانست.

       ب-  بازاری را باعنوان ( حبیب اله)  یعنی ( دوست وفرمانبر راستین  خداوند)مفتخر نمودند. تا از این طریق بتوانند بر عقل واداراک  وامور اجتماعی او مسلط گردند، که در حد زیادی هم به این خواسته خود دست رسی پیداکردند وقشر عظیمی از عامه مردم تسلیم نظرات آخوندیسم بودند وهستند . 

       ج-  آخوند را  با القاب حجت السلام ( دلیل و برهان اسلام ) یا ( آیت الله ،  یعنی حجت ونشانه وجودخداوند) خواندند که فرمانش واجب الطاعه است . و عملا شاه و مردم باید بر آنچه اخوند میخواهد صحه بگذارد و فرمانبر باشد . بویژه از دوران قاجارها این تسلط جنبه عام پیداکرد و آخوند خود را هم سنگ و همطراز شاه میشناخت . ومیخواست که مردم هم اورا به همان چشم نگاه کنند و بدبختانه در دورانی از سلطنت محمد رضاشاه هم  چنین کیفیتی پیداشد وآخوند زیاده خواه توانست از سدی که پهلوی اول برپاکرده بود به آسانی بگذرد وراه رسیدن به مطلوب را بگشاید   تا  زیر چتر حمایت پادشاه خود را شریک ثروت  بازاری ها بداند و با دریافت خمس – ذکات – وسهم امام  زندگی خود را پر رونق کند . و براکثریت عظیمی ازمردم فرمانروائی معنوی داشته باشند .

     یکی از موارد بسیار مهمی که آخوندها برایش تعاریف فوق العاده ای تنظیم کرده اند ( اوقاف ) هست که فقط در کشور ایران و بوسیله آخوند شیعه بوجود آمده . وبا این طریق ثروت های بسیاری را از بازاری ها و تجاربعنوان وقف در اختیارخود میگیرند. وحسابش راهم فقط به خداوند پس میدهند. 

     اصولا  آخوند ها، سیستم رابطه  مذهب را با تجارت بگونه ای تعریف کرده اند که بازرگان ویا پیشه ور و کاسب ناگزیر هست در بسیاری از مقاطع زندگی  چشم وگوش بسته فقط به نصایح آخوندعمل کند و آنچه مورد نظر پیشنماز یا مرجع اوهست انجام دهد و چنان این ریشه فاسد وسیله خرافات و تعصبات ناصحیح و ارتباطات آخوند، بین خانواده های بازاری و بازرگانان وروحانیت مستحکم شده که نمیتوان به سهولت آن را قطع کرد . باین سبب بازار بطور سنتی ودربست همیشه در اختیار اخوند ها قرار داشت و (هنوز هم قراردارد). وهرگزهم نمیتوان با ایجاد مقررات وقوانین یکطرفه این رابطه محکم عقیدتی  را برید واز بین برد ، مگر با تربیت صحیح وشناخت واقعی دموکراسی ودرک چگونگی آزادگی از( هر نوع بردگی واسارت)، تا بتدریج مردم فرابگیرند که آخوند یک زائده فاسدیست که زندگی ایرانی را به نابودی کشیده است.  

 به همین سبب هم در جریان اقدامات پادشاه چه در زمینه اجتماعی وچه در زمینه های اقتصادی بازار یکسره به حمایت روحانیت برخاست  وبه تدریج از شاه دوری گزید ودر نتیجه درجریان انقلاب بسود تندروهای طرفدار روحانیون عمل کرد. یعنی با کمک های مالی فراوان ، آخوندیسم را تقویت کرد. وبعد هم در جریانات آشوب ودر همریختگی در بروی خودش بست وبه حاکمیت پشت نمود .

      از طرفی، با نظر ناخوشی که رژیم  نسبت به بازار وقشر بازاری داشت و با تربیتی که نخبگان دولتی داشتند واکثریت انها هم تحصیل کرده کشور های بزرگ غربی بودند وسیستم تجارت و امور اقتصادی را بصورتی کاملا دگرگونه در غرب میشناختند، یک دوگانگی عمل ورفتاربین آن گروه تحصیل کرده غرب طرفدار اقدامات دولتی وشاه  با بازاریان و تجار سنتی بوجود آمد که عملا آن دورا مقابل هم قراداد، در نتیجه اقتصاد دانهای طرفدار نوگرائی  با همراهی مقامات  دولتی  بطورکلی  بازاررایک محیط ناسالم معرفی میکردند . وبازاریان را بطور اصولی یک گروه متعصب عقب مانده میشناختند که در برابر هرگونه نوگرائی و تغیری مقاومت نشان میدادند،  که این امر خود بین مقامات  دولت ودست اندرکاران امور اقتصادی  ودید ونظر محمد رضاشاه و با سیستم سنتی بازار تفرقه عظیمی ایجادکرده بود،بویژه آنکه دولت هم به تبعیت از دید سطحی شاه  برای ایجاد یک سیستم متکی به اقتصاد بسته نیمه دولتی از طریق برنامه ریزی های  شورای عالی اقتصاد و کنترل سیستم بانکداری عملا موانعی را برای تجارت بازار بوجود آورد، بدون آنکه کوشش نماید تا  با ایجاد مراکز آموزشی لازم به بازاری ها ضرورت تغییرات نوگرائی را تفهیم کند. وآنها را با روش جدید بازارگانی جهانی آشنا نماید. بلکه میخواست با زورو سرنیزه نظراتش را به بازاری ها بقبولاند.

     با انتصاب مقاماتی به ریاست اطاق بازرگانی و اطاق اصناف بتدریج اطاق بازرگانی را که روزگاری مرکز تصمیم گیری بازاری هابود تبدیل به فرمانروائی دولتی ها ویا شرکت های وابسته به دولت کرد ، که بکلی با خواست بازاری ها متفاوت بود، وبازاراز این قبیل امور ناراضی گردید.

     درنتیجه سرخوردگی ها ،بازاریان آخرین سالهای پرتلاطم انقلاب باکمکهای مالی فراوان به آخوندیسم علیه رژیم ایستادند. و جز گروه اندکی از بازاری ها بقیه یکسره  در بروی خودبستند .

  

       مطبوعات ورسانه های گروهی:    یکی از پرنفوذ ترین گروه فعال در جریان انقلاب مسلما مطبوعات و رادیو  تلویزیون ها بودند . که یا آگاهانه ویا صرفا بخاطر حرفه روزنامه نگاری دست به اقداماتی زدند که بسرعت آتش انقلاب را شعله ورترکرد .  روزنامه نگاران جوان وخبرنگاران در آن مقطع سرنوشت ساز پا به پای انقلابیون  پیشرفتند. واز تمام زوایای پر خشم و خروش، خبر وعکس تهیه میکردند که مورد توجه ونظر عامه مردم واقع میشد.

       ناگهان  تیراژ روزنامه های مشهور عصر تهران که (بین بیست تاسی هزاربود) سرسام آور بالارفت و به حدود هفتصدوپنجاه هزار تا یک میلیون نسخه در روز رسید که البته غایت آمال یک خبرنگار و روزنامه نویس هم همین است که تیراژ روزنامه اش چشمگیر بشود.

    سبب ان هم کاملا روشن است،  سالیان درازی این خبرنگاران و جوانان پرشور روزنامه نگار آلت دست دولتی هاشده بودند  وجز آنچه مورد نظر ساواک و دولت بود نمیتوانستند بنویسند. و هرکدام هم از این مسیر خارج میشدند یا دوچار خشم وضرب وشتم ساواک میگردیدند ویا باید خانه نشین بشوند، درواقع  راه تهیه خبر واظهار عقیده کردن وبیان راستین واقعیات برویشان بسته بود و عملا مشتی پشت میزنشین بودند که یا خبر هارا وسیله تلفن به آنها دیکته میکردند ویا  آنها را فرامیخواندند ومشتی خبر بی محتوا را در اختیارشان میگذاشتند وآنها هم ناگزیر روزنامه هارابا همان اخبار که خودشان به آن معتقد نبودند پر میکردند .

         هنگامیکه فشاردستگاه های امنیتی از روی دوش آنها برداشته شد .ناگهان همچون دیگ بخار آماده ای منفجرشدند. و(شاهد بودم) که دیگر شب وروز نمیشناختند .در همه احوال برای تهیه خبرو عکس دست اول خود را به آب وآتش میزدند وخطر میکردند. 

         در بین روزنامه نگاران حرفه ای چند دسته مشخص وجود داشت که هرکدام بکارخود میپرداختند 

        1 – یک دسته ای بودند که با مقامات دولتی همکاری نزدیک داشتند وبعنوان دبیر ویا تهیه کننده گزارش برای مجلات فصلی دولتی کارمیکردند . ومجلات وفصلنامه های رنگینی تهیه میشد که صرفا نمایانگر نظر و خواسته دولت وپادشاه بود واین گروه عنوان  گزارش گر و خبرنگار وعکاس روزانه نداشت  وهمین امر سبب شد که خودشان را در جریان قضایای انقلاب از آتش سوزنده آنروزگار کنار نگاهداشتند. این ها اغلب طرفدار غرب بودند بدون آنکه جهت گیری سیاسی خاصی داشته باشند .

       2 – گروهی بودند که مجلات هفتگی را میگرداندند . که بعضی از آن نشریات در بین مردم جایگاه ویژه ای پیداکرده بود  وهرکدام تعدادی خواننده داشت . که بعضی از این مجلات گهگاه میتوانستند دور از چشم مامورین مطالب جالبی را ارائه کنند که خوشآیند دستگاههای دولتی نبود و اغلب سردبیرهای این قبیل مجلات زیر شلاق ساواک میافتادند و مدتها گرفتاری پیدامیکردند . ولی این شهامت را داشتند که بمحض آزادشدن از دست ساواک دوباره بکارخود بپردازند وبا دقت مطالبی راتهیه کنند که مردم پسند باشد .به همین سبب این مجلات نسبتا تیراژ خوبی پیداکرده بودند .

     3 – یک گروه روزنامه روزانه وجود داشت که صبح ها منتشرمیشد که اکثریت آنها  تیراژ کمی داشتند واغلب هم صبح ها در ادارات دولتی بین روساومدیران  مجانی توزیع میشد  که فقط با پول آگهی های دولتی اداره میگردید و به همین سبب هم فرمانبر دولت وحاکم وقت بودند .تا بتوانند از اگهی های دولتی سهم بیشتری ببرند.

     4 –  پنج روزنامه  روزانه  مشهور وجا افتاده داشتیم  در تهران  که عبارت بودند از : روزنامه اطلاعات – روزنامه کیهان –  روزنامه آیندگان – روزنامه پست تهران که صاحبان امتیاز و مدیران آنها از مردان دست اندرکار سیاست روز مملکت بودند  ودر نتیجه ناگزیر میبایستی رعایت نظر مقامات کشور بخصوص پادشاه را بنمایند  .به همین سبب هر روز خوانندگان تصاویری را از مقامات درجه اول کشور در آنها بهر مناسبتی میدیدند و معمولا تیتر نخست صفحه اول هم (بانام یکی از اعضا خاندان سلطنت ویا رئیس دولت)شروع میشد . تا اوائل سال 1357 که اغاز دگرگونی هابود، این رویه ادامه داشت

   پنجمین روزنامه روزانه ای که مدتی منتشر میشد بنام باختر امروز  ارگان جبهه ملی وصاحب امتیازش هم وزیر خارجه دکتر مصدق بود وجای خودش را بین طبقه خاصی باز کرد که در یک دوره استثنائی ودور از فشارهای ساواک و دولت حرف ها و گزارش های ویژه خودش را داشت. که بعداز فرو افتادن دولت دکتر مصدق تعطیل شد. 

       زمانیکه بفرمان پادشاه حزب رستاخیز برپاشد . پادشاه ودولتی ها که تصور میکردند واقعا حزب رستاخیر اعتقاد مردم را هم بخود جلب کرده  بفکر افتادند برای کم رونق کردن روزنامه های روزانه تهران و جلب نظر اعضا معتقد حزب ( روزنامه رستاخیز ) را برپا بکنند. 

       روزنامه رستاخیز که ده ها مجله  و نشریه  وفصلنامه را یدک میکشید و ده هها هزار روزنامه نگار وکارمند دولتی وغیر دولتی را بخود جذب کرده بود  و هرماه (( صد ها میلیون تومان )) از خزانه دولت هزینه آنها بود .هرگز نتوانست بین مردم جائی باز کند  

       گردانندگان حزب رستاخیز که پشتیبانشان پادشاه بود وعملا در گیرتهیه بودجه وهزینه انتشار نشریات مختلف رستاخیز نبودند وبا دست ودل بازی هر نوع هزینه ای را میپرداختند . شروع کردند به نشر ( رستاخیز جوانان – رستاخیر روستا – رستاخیز کارگران )با این تصورکه این نشریات جای مجلات هفتگی را پرخواهد کرد . اما متاسفانه این اقدام هم مثل بسیاری از دیگر کارهای مدیران حزب بی ثمر از آب در آمد نه تنها خود روزنامه رستاخیر خواننده ای پیدا نکرد تمام مجلات هفتگی رستاخیز هم روی هم انباشته میشد بطوریکه مردم حتی آنرا مجانی هم نمیپذیرفتند . در حالیکه رقم عظیمی از بودجه دولتی صرف تهیه آنها میشد . وآخر هرماه آنها را از ادارات و دستگاههای مختلف جمع آوری میکردند وبه دستگاههای خمیر کنی میسپردند تا از آن مقوا تهیه کنند. 

     حزب رستاخیز واین قبیل اقدامات  نشان داد که بسیاری از مدیران صاحب نام کشور در انروزگار به این جهت شهره آفاق هستند که بودجه دولتی را از کیسه ملت ایران خرج میکنند  وهرگاه ناگزیر بشوند عملی انجام دهند که لازم گردد بودجه اش را ازمحل خود اقدام  مورد نظربدست بیاورند کاهل وناآگاه میباشند و جز زیان وضرر برای مردم هیچ ثمری ببار نمیاورند . ولی در ان هنگامه هیچ آدم عاقلی جرئت نداشت در این باره مطلبی را بعرض برساند .

     مصطفی الموتی در کتاب ایران در عصر پهلوی مینویسد  روزی هویدا مرا بدفترش فراخواند وگفت چون وزیر اطلاعات ( رهنما) میخواهد از وزارت استعفابدهد .شما را کاندیدای وزارت اطلاعات کرده ام  که بیائی و به وضع مطبوعات سرو صورت بدهی . که من عذر خواستم زیرا شنیده بودم که تصمیم دارند حدود هفتاد روزنامه و مجله را تعطیل کنند  . وقتی این مورد رابا هویدا در میان گذاشتم  گفت که در این باره اعلیحضرت تصمیم گرفته اند و دستور لازم راصادر فرموده اند  که عاقبت هم ( غلامرضا کیانپور ) را بعنوان وزیر اطلاعات معین کردند وایشان دست به تعطیل بسیاری از نشریات ومجلات هفتگی زد که فقط سه روزنامه روزانه و تعدادی نشریات دولتی باقی ماند.             این اقدام طبیعتا طبقه روزنامه نویس رابکلی خشمگین کرد . وتعدادی از آنها که توانستند در رادیو و تلویزیون ها بکار بپردازند . در روزهای حادثه یکسره بسوی انقلابیون رفتند .

         یکی از اقداماتی که  فرصتی بدست روزنامه نویس های جوان داد تا  دولت و شاه را در تنگنا بگذارند و در مقابل همه فشارها هم مقاومت کردند.  قضیه اعتصاب کارکنان روزنامه های روزانه بود که توانستند همه مطبوعات را تعطیل کنند وبرنامه های رادیو و تلویزیون را هم تا حد اقل لازم پائین بیاورند .  در این اقدام  سه گروه باهم متحدشدند (  اعضا حزب توده و چپگرایان –  طرفداران جبهه ملی و نهضت آزادی  و  گروه مذهبیون طرفدار آخوندها) در سال های اخر رژیم این سه گروه اکثریت خبرنگاران ونویسندگان روزنامه ها  وکارکنان رادیو وتلویزیون را تشکیل میدادند . و توانستندچند هفته ای  مطبوعات را به تعطیل بکشند.

         ( صندوق مذهبیون تمام حقوق و مزایای آنها را پرداخت میکرد) دونفر از فعالان بازار ( حاجی مانیان و حاجی حسینیان آهن فروش) با در دست داشتن لیست، ارقامی را به سندیکا میپرداخت . به این سبب از جهت مادی این طبقه از خبرنگاران در مضیقه نبودند .

       طبیعتا بعد از آنکه دولت و مدیران جرائد با سندیکای نویسندگان قرارداد جدیدی را امضا کرد تقریبا چهره روزنامه ها تغییر نمود زیرا جوانها توانسته بودند آزادی بیشتری بدست بیاورند .  بخصوص روزنامه های  اطلاعات و کیهان برقابت با یکدیگر دست به انتشار مطالب وعکسهائی زدند که یکسره انقلاب زده بود .

       دستگاه قضائی کشور :  یکی از تشکیلاتی که در دوران رضاشاه  بوسیله (داور وزیر دادگستری) وبعضی از همکاران صدیقش از چنگ آخوندیسم بیرون کشیده شد.، وصورت صحیح  واقعی پیداکرد وزارت دادگستری بود ، که تا دوران رضاشاه دربست در اختیار آخوند ها قرارداشت ودکان پول ساز  طبقه ی روحانی بود  . ولی مردم و مراجعین بعلت عدم وجود یک قانون منسجم و مدون پیوسته در زحمت میافتادند  و بسیار مشهور است که هر آخوندی بخود اجازه میداد تا با عنوان فتوی، حکم صادرکند  وبدبختانه  آخوند اصلا ( امور جزائی ویا حقوقی )را از هم تمیز نمیداد و در هر موردی  شاکی که بیشتر پول میداد او بنفع شخص متقاضی حکم صادر میکرد . واز این حیث صدها حکم ( ناسخ و منسوخ)در دست مردم بیچاره قراردادشت که هیچکدام قابل اجرا نبود .

      مرحوم داور و همکارانش توانستند با دقت و ممارست پایه های یک دادگستری جدید را بگذارند تا به تدریج قوانین ومقررات لازم را آماده اجرا کنند . که بزرگترین دشمنی وعناد آخوندیسم با رژیم پهلوی از همین جا سرچشمه گرفت .  دادگستری به تدریج با حضور قضات تحصیل کرده و تجربه اندوخته صورت واقعی پیدا کرده بود ، ودیگر کمتر زیر بارفشار دستگاههای امنیتی و یا آرتشی میرفت که همین مسئله سبب بروز مشکلاتی برای سیستم شده بود . ولی دستگاه قضائی در جامعه از احترام خاصی برخوردار بود .و در عین های روش قضات عالی رتبه هم بگونه ای بود که کوشش داشتند حرمت دستگاه قضائی محفوظ بماند .

        ساواک علاقمند بود که در دادگستری آنچنان نفوذ کند که هر چه میخواهد وهرچه میگوید قضات بدون چون وچرا انجام دهند  بالاخص میخواست بعضی از شعب جزائی زیر فرمان آنها باشد 

         آرتش که بتدریج در همه کشور نفوذ خود را گسترده بود . خواستار آن بود که بتواند در داگستری هم فرمانروا باشد و قضات همکاری با آرتش را بپذیرند . 

ولی قضات کمتر زیر بار این قبیل تحمیلات میرفتند .که چندین بار موجب شکایت شخص پادشاه را فراهم آوردند . تا قبل از نخست وزیری هویدا  معمولا  وزیر دادگستری از بین معمرترین شخصیت ها ویا قضات انتخاب میشد که بتواند بویژه با قضات دیوان عالی کشور بر سر یک میز بنشیند وآنها وزیر را پذیرا باشند . ولی در دوره هویدا بتدریج این احترام وانتخاب در هم ریخت . زیرا هم خود هویدا وهم شخص شاه تصور میکردند اگر شخصیتی را که مورد نظر خودشان هست به وزارت دادگستری تعیین کنند میتوانند ( اتوریته) لازم را بر قضات اعمال نمایند.  زیرا توجه نداشتند که ساختار دادگستری کیفیتی دارد که کمتر نفوذ پذیر است .

     مشهوراست بین آرتش و دادگستری برسر پرونده (یک سرهنگ آرتشی ) که مرتکب قتل شده بود اختلاف نظر بروز کرد . پرونده را برای رفع اختلاف موجود به دیوان عالی کشور فرستادند که رئیس آن شعبه دیوان کشور( مرحوم عبدالحسین احمدی بختیاری) بود . از قضات با تجربه و کارکشته که به هیچ وجه زیر بار تحمیلات نمیرفت . پس از بررسی لازم و رسیدگی کافی رای به نفع دادگستری صادر میکند . آرتشی ها همین امر را بهانه قرار میدهند وشکایت به نزد شاه میبرند . شاه وزیر دادگستری را که ( صادق احمدی) بود احضار میفرمایند .با پرخاش از او میخواهند که تکلیف دیوان کشور را روشن کند . وزیر دادگستری میگوید که دیوان کشور بر اساس قانون تشکیل شده واز من کاری ساخته نیست  شاه میخواهد که در نخستین روز سلام رسمی همه قضات دیوان کشور در سلام شرکت نمایند . وزیر دادگستری هم عین امریه پادشاه را به قضات دیوان کشور ابلاغ مینماید . روز موعود همه قضات در سلام حاضر میشوند و احمدی بختیاری رئیس شعبه اول دیوان عالی کشور باقدی بلند و جسمی ثمین نفر آول صف قضات حضور دارد . شاه وقتی جلوی قضات میرسد به احمدی بختیاری در پاسخ سلام واحترام ایشان  میگوید شما بختیاری هستید پسر عموی ملکه وقوم خویش من میباشید باین جهت انتظاردارم که بیشتر به اوامر من توجه بفرمائید . آرتش شکایت دارد که شما  با آن ها همکاری نمیکنید  از این حیث من شخصا از شما گله دارم .

        احمدی بختیاری در پاسخ میگوید که قربان عنایت فرمائید که من یک قاضی هستم نه یک سربازآرتش تا بتوانم همه اوامر پادشاه را اطاعت کنم . احکامی که از شعبه دیوان عالی کشور صادر میشود بر اساس قوانین مدون و مصوبه مجلس هست و گاهی نمیتواند با امریه پادشاه وخواست سران آرتش هم آهنگ گردد .   اگر اعلیحضرت از این طرز کارکردن ناراضی میباشند میتوانم بروم وخانه نشین بشوم .وجز این هم هیچ کاری نمیتوانم بکنم . شاه باعصابیت کامل جلسه سلام را ترک میکند  و احمدی بختیاری هم بلافاصله صف قضات را میشکند وبا تعرض بیرون میرود وپس از چند روز حکم بازنشستگی اش راصادر میکنند . 

       یکبار دیگر در دوره ای وزارت  ( باقر عاملی) که خود از قضات قدیمی داگستری  و ( محمد سروری) رئیس دیوان عالی کشوربود در یک سلام رسمی باحضور قضات شاه سخت به دادگستری میتازد وخواستار تصفیه دادگستری از قضاتی میشود که روح همکاری با آرتش را ندارند . فردای آنروز رئیس دادگاه تجدید نظر انتظامی قضات که از عالیترین مقامات قضائی هست بازنشسته میشود  ومتعاقب آن سازمان امنیت لیستی را برای تصفیه قضات به وزارت دادگستری میفرستد  ولی (دکتر عاملی وزیر) زیر بار این تحمیلات نمیرود وبلافاصله از سمت وزارت استعفا مینماید . این کشمکش همچنان بین شاه و هویدا ودادگستری ادامه پیدا میکند که طبیعتا قضات جوان را عصبی وآشفته مینماید وبتدریج روح مخالفت با سیستم در قضات جوان پیدا میشود .

      هویدا دست به اقدامی میزند که تا آنروز سابقه نداشته .او فکر  میکند برای تصرف در دادگستری بهتر انست که دیوان عالی کشور را زیر نفوذ بگیرد  شخصیتی را که نه از حیث قانون ونه از حیث تشخص وسابقه قضائی صلاحیت داشت با تمهیداتی که مورد پسند دستگاه قضائی نبود به ریاست دیوان عالی کشوربرگزید که همین امر موجب گردید بسیاری از قضات با تجربه و شناخته شده دیوان کشور تقاضای بازنشستگی کردند وخود را خانه نشین نمودند . که عملا این اقدام موجب عصبانیت کامل قضات را فراهم کرد . 

        این اقدام هویدا واین گونه دخالت های بی منطق وخلاف قانون وسیله ایشان و پادشاه، حرز وبست وحرمت دادگستری را شکست ،  نتیجه ان شد که تا مدتی هیئت عمومی دیوان عالی کشور تشکیل نمیگردید . یعنی قضات دیوان کشور حاضر به قبول آن شخصیت بریاست جلسه هیئت عمومی نمیشدند      بعد از استعفای  دکتر عاملی از وزارت(دکتر جواد صدر)  تعیین شد،  ولی ایشان هم همچنان کوشش داشت که احترام دستگاه قضائی را نگاهدارد ، چندی در مقابل خواسته شاه وهویدا مقاومت کرد وعاقبت شخصا استعفایش را به هویدا تسلیم نمود واز کار کناره گرفت .  

پس ازمدتی (غلامرضا کیان پور) را که فقط دوسه سالی سابقه قضاوت در دادگاه های بخش داشت وپس از ان در مقامات اداری سایر دستگاههای دولتی بکار اشتغال یافته بود ، بر خلاف رویه معمول  و خواست قضات معمر، بوزارت دادگستری تعیین کردند تا شاید بتواند  نظرات پادشاه و هویدا را مورد اجرا بگذارد . دوباره موج تقاضا های بازنشستگی بین قضات باسابقه شروع شد و تعدادبسیاری از قضات پرتجربه، دادگستری را ترک کردند وبه کار وکالت دادگستری روی آوردند  .ولی با همه این اوصاف دادگستری هرگز زیر بار فشار و تحمیلات نمیرفت . در نتیجه مجموعه رفتار دولت و توقعات پادشاه موجبات نارضائی کارکنان دادگستری را فراهم آورده بود .

         متاسفانه باید بر این نکته توجه فرمائید : که پادشاه سالیان درازی دخالت در اموروزارت خارجه ویا آرتش را(بر خلاف قانون )جزء حقوق مسلم خویش میشناخت و چنانکه رویه ایشان شده بود  مسائل آن دو تشکیلات مهم کشوررا جزء حوزه اختیارات شخصی قرارداد وبه هیچ مقام مسئولی هم مجال وفرصت مداخله نمیداد و مسئولان کشورهم با اطاعت محض از فرامین  واوامر پادشاه بر این امر صحه میگذاردند. و انچه که پادشاه میخواست اجرا میکردند  

       ولی در دادگستری که حقوق شخصی مردم مطرح هست و ساختار دادرسی کیفیتی دارد که فقط قضات میباید بر اساس حق و عدالت اظهار نظر بنمایمد .دیگر نمیبایستی پادشاه بطور مجرد وخصوصی وارد این حوزه میشدند  .اما متاسفانه اعلیحضرت درسالهای آخررژیم، این بست را هم شکستند ،  و گاهی خودرا ( جای بازپرس – دادستان –قاضی دادگاه – ومامورین اجرائی ) میگذاشتند و از پشت تلویزیون صرفا به اعتبارگزارش های نادرست ساوک حکم قضائی صادر میفرمودند . وانتظار هم داشتند که دادگستری فرمان را اجراکند . که این امر هم نارضائی قضات دادگستری را فراهم مینمود  وهم مردم بیگناهی که از چنان احکامی متضرر میشدند از اجراء قانون مایوس میکرد. و طبیعتا از رژیم روی بر میگرداندند.

                                              

                                                   آخرین کلام 

    در نتیجه این اقدامات وخود محوری پادشاه، و تمکین رجال ودولت مردان از آن روش  وسرفرود آوردن  مجلسیان در مقابل اوامر قانون شکن . بتدریج دستگاهای اداری و قضائی و آرتشی و همچنین مجلسین را از مدارصحیح خود که بر اساس قانون اساسی تنظیم و ترتیب یافته بود خارج نمود واز محتوی تهی کرد  و در تمام زمینه ها نطرات شخصی وارتباطات جای ضوابط ومقررات نشست . وعملا کسانیکه مسئولیت کشور را داشتند بی اختیار شدند، ودلخوش که پادشاه از آنها راضی است (( واین چلچراغ رنگین فقط به یک میخ لرزان آویزان شد )) و در داخل ایران مقررات وقانون جای خود را به امریه وفرمان داد. در حقیقت امنیت قانونی وحاکمیت ملی از میان رفت ، بهمین سبب دست اندرکاران بلند پایه که دیگر جرئت حقیقت گوئی را به پادشاه نداشتند راه خود را گم کردند و کوشش داشتند فقط کلاه خود را محکم نگاه دارند، تا باد حادثه آنرا نبرد وتا بتوانند بر اریکه قدرت باقی بمانند و آهسته آهسته همین کیفیت و طرز تفکر به مردم عادی هم سرایت کرد. وچون قادر به اقدامی نبودند یا همراه و هم آواز با گروه های مخرب گردیدند  ویا آنکه  در بروی خود بستند و چنانکه دیدیم در روز حادثه هم همان ها که سالیان دراز زیر حمایت پادشاه (غافل) از تمام نعمات برخوداربودند وطنشان را در چمدان گذاردند وراه کشورهای آزاد را گرفتند ورفتند.  وگروهی هم سر بر آستانه آخوندیسم گذاردند 

   همین امر مخالفین را در مقابله با رژیم مصمم ترنمود. توانستند یکدیگر را بیابند ( چپ – راست – آخوندیسم) با کمک  و راهنمائی سفارت خانه هائی که از دیر باز منتظر فرصت بودند دست در دست هم یکپارچه علیه رژیم فریاد برداشتند .

     دولت هائیکه از عملکرد خودخواهانه پادشاه ناراضی بودند . وازمدتها قبل در داخل ایران ایادی خود را مستقر کرده . واز کم وکیف آنچه در کشور میگذشت  اطلاعات دقیق داشتند .برای حفظ منافع خود علیه ایران دست به اقداماتی زدند که یکی از آنها  ایجاد (کنفدراسیون بود ) تا بتوانند در جهان آنروز بدست جوان های ایرانی تحریکات لازم را بکار بگیرند. یکی دیگر، که آشکارا فروریختن رژیم را پایه گذاری میکرد (( کنفرانس گوادالوپ))بودکه در این باب هم اسنادفراوانی منتشر شده و هم صدها کتاب نوشته شده که دقیقا نشان میدهد (برخلاف نظر وعقیده پادشاه) وهمراهانش هیچ کشوری نمیتوانست بدون حفظ منافعش دوست ایران باشد .بلکه همان کشورهائی که در ذهن و درک و سیستم برنامه ریزی شده از ناحیه پادشاه میتوانستند حافظ تاج و تختش باشند یکسره به او پشت نموده و در جستجوی منافعشان با بدترین وجهی خواستار فروریزی رژیم وبرکناری  پادشاه گردیدند .

اما آنچه را که باید بدرستی به آن بیاندیشیم، آنکه نه کشور های بزرگ در فروریختن رژیم سهم عمده ای داشتند ونه کشورهای همسایه که با هیاهو ها خواستار منافع بیشتر بودند میتوانستند .ایران را از پای در آورند . اگر ایرانی ها خود را صاحب خانه میدانستند . و در حفظ منافع راستین خودشان قد علم میکردند .   وبجای حفظ مصالح بیگانه وایجاد حد ومرز اختصاصی برای خودشان .همه باهم به این درک واقعی میرسیدند که از شاه تا پائین ترین طبقه از مردم باید دست در دست هم بگذارند و به هیچ بیگانه ای مجال ندهند تا در سرنوشت حیاتیشان دخالت نماید . وخود را ایرانی میدانستند وبجای انکه خود را در دامان مشاورین وراهنمایان خارجی بیاندازند .با تکیه بر فرهنگ واخلاق وروش وسیره ایرانی حرمت همگان را حفظ میکردند . دیگر چنانکه پادشاه در کتابش مینویسد سفرای دو کشور بزرگ مجال آنرا نمییافتند که در حضور پادشاه هرلحظه به ساعت خود نگاه کنند وبه پادشاه بگویند که موقع خروج شما از کشورتان ( از وطنتان) واز میان هم میهنانتان  فرارسیده است .

     در واقع آرتش بیگانه به ایران نیامده بود تا بر رژیم شورش کند .بلکه این بظاهرما خود ایرانی هائی بودیم که بعلت عدم شناخت واقعیت ها . عدم درک فرهنگ ایرانی وپشت پا زدن به اخلاقیات وروش های سازنده جامعه ای که تحمل زیست بایکدیگر را داشته باشند، موجبات از هم پاشیدن تمام دست آوردهای پنجاه ساله ای را فراهم آوردیم ،که میتوانست ایرانی را بسرعت با جهان متمدن هم آهنگ و هم آوا نماید . بقول یکی از بزرگان ایران متاسفانه طبقه مرفه و تحصیل کرده بخاطر ناآگاهی از فرهنگ حاکمیت عامه،مردم را در حفظ حقوقشان گمراه کرد بگونه ایکه ملتی بیخبر ازبازی پس پرده منفعت طلبان خود خواه ( دست بیک خودکشی دسته جمعی زد).

     

          تا روزی که ایرانی در هر رده وبا هر طرز اندیشه ویا هر نوع حاکمیتی ، اعم از (سلطنتی یاجمهوری) فرانگیرد که اداره امور کشور و ایجاد دموکراسی وداشتن آزادی خود فرهنگ خاصی دارد و باید یک یک ما ایرانی ها آن فرهنگ را بیاموزیم و چگونگی  وسهم دخالت خود را دقیقا بشناسیم   وبفهمیم که چطور میتوانیم در یک حکومت مردم برمردم دمسازو همسازبا یکدیگر باشیم ، وبا تحمل هردگر اندیشی،  راه درست رسیدن به یک جامعه با فرهنگ ومتمدن واقعی را هموارکنیم ، به تحقیق راه بجائی نخواهیم برد . و هر زورمداری حق خود میداند که بر گرده ایرانی  حاکمیت داشته باشد . 

   

    

     

       

     

        

   

      

PAGE  

PAGE  7

Leave a Reply